Адам құқықтары түсінігі. Қазақстан Республикасында адам құқығын қорғау

Оқулықтық тірек

• Ибраева А. С., Гончаров С. Б. «Құқық негіздері», 9-сынып, Мектеп, 2019, б. 27–33, 37
• Ибраева А. С., Есетова С., Ищанова Г., Гончаров С. «Құқық негіздері. 10-сынып ҚГБ», 10-сынып, Мектеп, 2019, б. 44–48 (§ 8)
• Ибраева А. С., Еркінбаева Л. Қ., Назарқұлова Л. Т. және т.б. «Құқық негіздері. 11-сынып ҚГБ. 1-бөлім», 11-сынып, Мектеп, 2025, б. 43–61
• Конституционный закон РК «Об Уполномоченном по правам человека», https://zakon.uchet.kz/rus/docs/Z2200000154

Негізгі ұғымдар

• Адам құқықтары — адамға туғаннан тиесілі, ешкім айыра алмайтын табиғи құндылықтар; азаматтыққа тәуелді емес.
• Құқық — мемлекет қорғайтын, игілікті пайдалану мүмкіндігі (білім, еңбек); бостандық — заңсыз араласусыз өз бетінше таңдау мүмкіндігі (сөз, ой-пікір, ар-ождан).
• Қасиеттері: ажыратылмастық (мемлекет сыйламайды, тек мойындайды), жалпыға бірдейлік, өзара тәуелділік пен бөлінбейтіндік.
• Конституцияның II бөлімі (12–41-баптар, 30 бап) — адам және азамат құқықтары.
• Саяси құқықтар тек азаматтарға беріледі.

Теория

Құқықтардың жіктелуі (Конституция баптарымен)

Топ	Мысалдар
Азаматтық (жеке)	өмір (17-бап), жеке бостандық (18), қадір-қасиет (20), жеке өмір (21), сөз және шығармашылық (23), жүріп-тұру (24), ар-ождан (25), тұрғын үйге қол сұқпау (28)
Саяси	бірлесу (26), бейбіт жиналыс, митинг (34), мемлекет ісін басқаруға қатысу, сайлау, сайлану (35), мемлекеттік қызметке кіру
Экономикалық	жеке меншік, мұрагерлік, кәсіпкерлік бостандығы (29)
Әлеуметтік	ана, әке, бала қорғауы (30), әлеуметтік қамсыздандыру (31), денсаулық (32), еңбек, демалыс, зейнетақы
Мәдени	білім (33 — мемлекеттік оқу орнында тегін орта білім), ана тілі мен мәдениетті пайдалану, шығармашылық

Міндеттер (30, 36–40-баптар): Конституция мен заңды сақтау, өзгенің құқығын, мемлекеттік рәміздерді құрметтеу; салық төлеу; Отанды қорғау; тарих, мәдениет ескерткіштерін және табиғатты сақтау; ата-ана балаға, еңбекке қабілетті кәмелет жасындағы балалар еңбекке жарамсыз ата-анаға қамқорлық жасайды.

Шектеу (41-бап): тек заңмен және конституциялық құрылысты қорғау, қоғамдық тәртіпті сақтау, өзгенің құқығын, халықтың имандылығы мен денсаулығын қорғау мақсатында. 18-бап: бас бостандығынан айыру тек заңда көзделген жағдайда, сот санкциясымен.

Халықаралық құжаттар

Құжат	Жылы
Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы (30 бап)	1948 ж. 10 желтоқсан
Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт	1966 ж.
Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пакт	1966 ж.
Бала құқықтары туралы конвенция	1989 ж.
Декларация мен екі пакт — Адам құқықтарының халықаралық билі (хартиясы). Қазақстан пактілерді ратификациялап, Азаматтық және саяси құқықтар туралы пактінің Факультативтік хаттамасын мойындады — азаматтар БҰҰ Комитетіне шағымдана алады.

Қазақстандағы қорғау механизмі

1. Сот — ең басты және әмбебап әдіс (азаматтық, әкімшілік, қылмыстық өндіріс).
2. Адам құқықтары жөніндегі уәкіл (Омбудсмен) — Конституциялық заң негізінде; лауазымды тұлғалардың заңсыз әрекеттеріне шағымдарды қарайды; барлық өңірде өкілдері бар.
3. Прокуратура — мемлекет атынан заңдылықты қадағалайды.
4. Конституциялық Сот — азаматтардың өтініші бойынша заңдардың Конституцияға сәйкестігін тексереді.
5. Соттан тыс тетіктер: медиация, адвокатура, нотариат, еңбек даулары жөніндегі келісу комиссиялары.

Адвокат («Адвокаттық қызмет және заң көмегі туралы» Заң) — жоғары заң білімі, өтілі бар, аттестаттаудан өткен, лицензиясы бар, адвокаттар алқасының мүшесі ҚР азаматы. Қорғаушы, өкіл, кеңесші. Адвокаттық құпия — алған мәліметі бойынша одан жауап алуға болмайды. Аз қамтылғандарға, мүгедектігі барларға, кәмелетке толмағандарға тегін (мемлекет кепілдік берген) заң көмегі.

Медиатор («Медиация туралы» Заң) — бейтарап, тәуелсіз тұлға; міндетті шешім шығармайды, татуласуға көмектеседі. Қағидаттары: еріктілік, құпиялылық, тараптардың тең құқықтылығы, бейтараптық.

Балалар құқықтарын қорғау (30-бап: неке мен отбасы, ана, әке және бала мемлекет қорғауында): Бала құқықтары жөніндегі уәкіл; қорғаншылық және қамқоршылық органдары; ювеналды (мамандандырылған) соттар; әкімдіктер жанындағы кәмелетке толмағандар істері жөніндегі комиссиялар; «111» тегін тәулік бойғы сенім телефоны.

Мүгедектігі бар адамдар. Қазақстан БҰҰ-ның Мүгедектердің құқықтары туралы конвенциясын бекітті. Жәрдемақы, оңалтудың жеке бағдарламасы (кресло-арба, протез, санаторий), кедергісіз орта (пандус, лифт, тактильді жолақ; қамтамасыз етпегені үшін ӘҚБтК 83-бабы бойынша айыппұл). Жұмыс орындарына 2%-дан 4%-ға дейін квота; I және II топқа аптасына 36 сағаттан аспайтын жұмыс уақыты толық жалақымен; түнгі және үстеме жұмысқа тартуға тыйым.

Адам құқықтары жөніндегі уәкіл Президент тағайындайды, өкілеттік мерзімі — 5 жыл (Конституциялық заң, 4-бап).

Мысалдар

1. Емхана тегін дәрі бермеді. Азамат өңірлік Омбудсмен өкіліне шағымданды, тексеруден кейін дәрі толық берілді — соттан тыс қорғау.
2. Ағайындылар мұраға қалған саяжай үшін дауласты. Медиатор арқылы медиативтік келісім жасалды: бірі үйді алды, екіншісі өтемақы алды. Медиатор шешім шығармады — тараптар өздері келісті.
3. Оқушыға буллинг жасалды. «111» желісі, ювеналды полиция және Бала құқықтары жөніндегі өңірлік уәкіл араласты.
4. «Тегін орта білім алу» қай топқа жатады? Мәдени құқық (33-бап); 10-сынып оқулығы оны әлеуметтік-мәдени құқық ретінде келтіреді.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Адам құқықтары азаматтыққа байланысты деп ойлау: тек саяси құқықтар азаматтарға ғана тиесілі.
• Конституцияда тек құқықтар бар деу: міндеттер де бекітілген (36–40-баптар).
• Кез келген шектеуді заңсыз деп санау: 41-бап мақсаттарына сай, заңмен шектеуге болады.
• Медиатор сот сияқты міндетті шешім шығарады деп ойлау.
• Декларация мен пактілердің жылдарын шатастыру: 1948 және 1966.

Өзіңді тексер

1. Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы қашан қабылданды? — 1948 жылғы 10 желтоқсанда.
2. Конституцияның адам құқықтары бөлімі қай баптарды қамтиды? — II бөлім, 12–41-баптар.
3. Митинг өткізу құқығы қай топқа жатады? — Саяси құқықтарға (34-бап).
4. Адвокаттық құпия нені білдіреді? — Адвокат сенім білдірушінің мәліметтерін жариялауға міндетті емес, ол бойынша одан жауап алуға болмайды.
5. Балаларға арналған бірыңғай сенім телефоны? — «111».