Мемлекет және құқық туралы негізгі ұғымдар

Оқулықтық тірек

• Ибраева А. С., Гончаров С. Б. «Құқық негіздері», 9-сынып, Мектеп, 2019, б. 5–11
• Ибраева А. С., Есетова С., Ищанова Г., Гончаров С. «Құқық негіздері. 10-сынып ҚГБ», 10-сынып, Мектеп, 2019, б. 6–27 (§ 1–4)
• Ибраева А. С., Еркінбаева Л. Қ., Назарқұлова Л. Т. және т.б. «Құқық негіздері. 11-сынып ҚГБ. 1-бөлім», 11-сынып, Мектеп, 2025, б. 5–26
• Қазақстан Республикасының Конституциясы (2026 жылғы 1 шілдеден күшінде), https://akorda.kz/kz/official_documents/constitution

Негізгі ұғымдар

• Құқық — мемлекет белгілеген, жалпыға бірдей міндетті, мемлекет күшімен қамтамасыз етілетін нормалар жүйесі; бостандық, әділдік, теңдік, гуманизм идеяларына негізделеді.
• Әлеуметтік нормалар: салт-дәстүр, әдет-ғұрып, мораль, діни, құқықтық, этикалық, корпоративтік, саяси, эстетикалық нормалар. Құқық олардан ресми сипатымен және мемлекеттік мәжбүрлеуімен ерекшеленеді.
• Мемлекет пен құқық тарихи түрде қатар пайда болған: мемлекет құқықты жасайды және қорғайды, құқық мемлекеттік билікті шектейді.
• Заңдылық — себеп (әдіс), құқықтық тәртіп — салдар (нәтиже).
• Мемлекет — саяси жүйенің өзегі әрі орталық элементі.

Теория

Құқық белгілері: жалпыға бірдей міндеттілік; формалды анықтылық (заң, кодекс, жарлық түрінде бекітілу); мемлекеттік ерік-жігер сипаты; мемлекеттік мәжбүрлеу күшімен қамтамасыз етілу; жүйелілік және нормативтілік. 9-сынып оқулығы бұларға реттеушілік пен динамизмді (қоғаммен бірге дамуы) қосады.

Құқық қызметтері (функциялары)

Қызмет	Мәні
Реттеушілік	оң қатынастарды бекітеді, құқық пен міндетті белгілейді
Күзетушілік (қорғаушылық)	өмір, бостандық, меншік сияқты құндылықтарды қорғайды
Тәрбиелік	құқықтық сана мен заңға құрметті қалыптастырады
Бағалаушылық	әрекеттің заңды не заңсыз екенін бағалау өлшемі
9-сынып оқулығында реттеушілік пен қорғаушылық — негізгі, тәрбиелік пен идеологиялық — қосымша қызметтер.

Құқық пен мораль. Мораль — жақсылық пен жамандық, әділ мен әділетсіз туралы түсініктерге негізделген нормалар; моральды зерттейтін ғылым — этика. Құқық адамгершілікке сүйенеді, оған қайшы келмейді. Айырмашылығы: құқықты мемлекет бекітіп, қорғайды; мораль қоғамдық пікірге негізделеді.

Құқық жүйесі — құқық салалары мен нормаларының ішкі байланысы.

1. Құқық нормасы — ең кіші элемент. Құрылымы: гипотеза (қолдану шарты), диспозиция (мінез-құлық ережесі), санкция (жауапкершілік).
2. Құқық институты — біртекті қатынастарды реттейтін нормалар тобы (меншік, мәміле институттары).
3. Құқық саласы — өз пәні мен әдісі бар нормалар кешені (конституциялық, азаматтық, қылмыстық, еңбек). Саланы бөлу өлшемдері — реттеу пәні мен әдісі.

Заң үстемдігі. Кез келген билік өкілі, тіпті мемлекет басшысы да заңға бағынады. Құқық болмаса билік өзбырлыққа, тоталитарлыққа айналады.

Нормативтік құқықтық акт (НҚА) — құқық нормаларын (көп мәрте қолданылатын жалпыға міндетті ережелерді) белгілейтін ресми құжат («Құқықтық актілер туралы» Заң).

• Деректемелері: акт нысаны (Конституциялық заң, кодекс, заң, Президент Жарлығы, Үкімет қаулысы, министр бұйрығы), тақырыбы, қабылданған орны, күні, нөмірі, уәкілетті тұлғаның қолы.
• Құрылымы: преамбула (дербес норма жоқ), негізгі бөлім (бөлім, тарау, бап, тармақ; негізгі элемент — бап), қорытынды және өтпелі ережелер.

Заң шығару процесі. Заң шығару бастамасы (Конституцияның 60-бабы) — Президентке, Құрылтай депутаттарына, Үкіметке, Қазақстан Халық Кеңесіне тиесілі және тек Құрылтайда жүзеге асады.

1. Жобаны әзірлеу, сараптамалар, «Ашық НҚА» порталында талқылау.
2. Құрылтайда қарау: қарапайым заң депутаттардың жалпы санының көпшілігімен, конституциялық заң кемінде 2/3-мен қабылданады (61-бап).
3. Президент бір ай ішінде қол қояды немесе қарсылығымен қайтарады.
4. Жалпы ереже: алғашқы ресми жарияланғаннан кейін күнтізбелік 10 күн өткен соң күшіне енеді.

Заңдылық қағидаттары: заңның үстемдігі, біртұтастығы, жалпыға бірдейлігі, жауапкершіліктің бұлтартпастығы. Қоғамдық тәртіп құқықтық тәртіптен кеңірек — оны мораль мен салт-дәстүр де реттейді.

Құқықтық сана және құқықтық мәдениет. Құқықтық сана = құқықтық идеология (ғылыми білімдер) + құқықтық психология (сезімдер, бағалаулар). Құқықтық мәдениет — заңдарды білу, құрметтеу, құқыққа сай мінез-құлық. Құқықтық нигилизм — заңды теріске шығару, менсінбеу. Заңды білмеу жауапкершіліктен босатпайды.

Саяси жүйенің жүйешелері

Жүйеше	Құрамы
Институттық	мемлекет (Президент, Құрылтай, Үкімет, соттар, әкімдіктер), партиялар, ҮЕҰ, кәсіподақтар
Нормативтік	Конституция, заңдар, партия жарғылары, саяси дәстүрлер
Функционалдық	билікті жүргізу әдістері: сайлау, референдум
Коммуникативтік	мемлекет пен азаматтық қоғам арасындағы диалог
Мәдени-идеологиялық	саяси сана, патриотизм, азаматтық құндылықтар

Мысалдар

1. «Жылдамдықты асырса — айыппұл салынады». Нормада «асырса» — гипотеза, «тәртіпті сақтауы тиіс» — диспозиция, «айыппұл» — санкция; норма әкімшілік құқыққа жатады.
2. Полиция қызметкері мектепте жол ережесі туралы дәріс оқиды. Бұл — құқықтың тәрбиелік қызметі. Ал автобуста ақшасы ұрланған азаматтың полицияға жүгінуі — қорғаушылық қызмет.
3. 16 жасар жұмысшыдан күніне 10 сағат жұмыс талап етілді. Еңбек кодексін білетін жасөспірім 16–18 жастағыларға аптасына 36 сағаттан аспайтын қысқартылған уақыт белгіленгенін дәлелдеді — заңды білудің әлеуметтік пайдасы.
4. Сайлау кезінде партиялар кандидат ұсынады (институттық), азаматтар заң бойынша дауыс береді (нормативтік), БАҚ-та дебат өтеді (коммуникативтік).

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Құқықты жалғыз әлеуметтік норма деп санау; мораль мемлекет күшімен қамтамасыз етіледі деп ойлау.
• Санкцияны диспозициямен шатастыру: жауапкершілік — санкцияда.
• Сенат пен Мәжіліс бар деу: 2026 жылғы 1 шілдеден заңдарды бір палаталы Құрылтай қабылдайды.
• Заң шығару бастамасы Жоғарғы Сотқа немесе Бас прокурорға тиесілі деп ойлау.
• Құқықтық тәртіпті себеп, заңдылықты нәтиже деп шатастыру.
• Преамбулада құқық нормалары болады деу.

Өзіңді тексер

1. Құқық нормасының үш элементі? — Гипотеза, диспозиция, санкция.
2. Заң шығару бастамасы құқығы кімдерге тиесілі? — Президентке, Құрылтай депутаттарына, Үкіметке, Қазақстан Халық Кеңесіне.
3. Жалпы ереже бойынша заң қашан күшіне енеді? — Алғашқы ресми жарияланғаннан кейін күнтізбелік 10 күн өткен соң.
4. Құқықтық сана қандай екі бөліктен тұрады? — Құқықтық идеология және құқықтық психология.
5. Саяси жүйенің орталық элементі? — Мемлекет.