Құқықтық мемлекет, азаматтық қоғам

Оқулықтық тірек

• Ибраева А. С., Гончаров С. Б. «Құқық негіздері», 9-сынып, Мектеп, 2019, б. 12–20
• Ибраева А. С., Есетова С., Ищанова Г., Гончаров С. «Құқық негіздері. 10-сынып ҚГБ», 10-сынып, Мектеп, 2019, б. 28–43 (§ 5–7)
• Ибраева А. С., Еркінбаева Л. Қ., Назарқұлова Л. Т. және т.б. «Құқық негіздері. 11-сынып ҚГБ. 1-бөлім», 11-сынып, Мектеп, 2025, б. 26–43
• Қазақстан Республикасы Президентінің 2021 жылғы 15 қазандағы № 674 Жарлығы («Қазақстан Республикасының 2030 жылға дейінгі құқықтық саясат тұжырымдамасы»), https://zakon.uchet.kz/rus/docs/U2100000674

Негізгі ұғымдар

• Құқықтық мемлекет — бүкіл қызметі заңға бағынған, адам құқықтары мен бостандықтары ең басты құндылық ретінде кепілдендірілген мемлекет.
• Конституцияның 1-бабы: Қазақстан — демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет; ең қымбат қазынасы — адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары.
• Азаматтық қоғам — еркін азаматтар мен олар құрған мемлекеттік емес ұйымдардың қатынастар жүйесі; халық пен билік арасындағы дәнекер көпір. Мемлекет оның ісіне тек заң бұзылғанда араласады.
• Құқықтық мемлекет пен азаматтық қоғам бірге дамиды, бірін-бірі толықтырады, бірақ әртүрлі ұғымдар.

Теория

Құқықтық мемлекеттің принциптері

1. Заң мен Конституцияның үстемдігі — ешбір акт Конституцияға қайшы келмейді.
2. Адам құқықтары мен бостандықтарының басымдығы, мызғымастығы.
3. Биліктің бөлінуі — заң шығарушы, атқарушы, сот тармақтары; тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесі. Президент барлық тармақтардың келісіп жұмыс істеуін қамтамасыз етеді.
4. Заң мен сот алдындағы теңдік.
5. Мемлекет пен тұлғаның өзара жауапкершілігі.
6. Соттың тәуелсіздігі — сот тек Конституция мен заңға бағынады.

Идеяның тарихы

Кім / не	Үлесі
Платон, Аристотель	заң үстемдік еткен жерде ғана мемлекет аман қалады
әл-Фараби	«қайырымды қала» — әділ мемлекет идеясы
1215 ж., Англия, «Ұлы еркіндіктер хартиясы»	монарх билігін алғаш заңмен шектеп, сотсыз тұтқындауға тыйым салды
Джон Локк	мемлекет табиғи құқықтарды (өмір, бостандық, меншік) қорғау үшін қоғамдық шартпен құрылады
Шарль Монтескье	биліктің бөліну теориясы — тиранияның алдын алу
Иммануил Кант	бостандық пен заңды міндеттің үйлесімі
1787 ж. АҚШ Конституциясы, 1789 ж. Франция «Адам және азамат құқықтарының декларациясы»	идея алғаш заңмен бекітілді

Конституциялық сипаттамалар: демократиялық (биліктің бірден-бір бастауы — халық; сайлау және референдум), зайырлы (дін мемлекеттен, мектеп діннен бөлінген), әлеуметтік (денсаулық, зейнетақы, білім кепілдіктері), құқықтық (Конституцияның ең жоғары заңдық күші).

Қазақстандағы даму. Құқықтық мемлекетке жету — мақсат; оған мемлекеттік бағдарламалар арқылы жетеді (мысалы, «Рухани жаңғыру», 2017 ж.). 2030 жылға дейінгі құқықтық саясат тұжырымдамасының басымдықтары:

• заңнама сапасын арттыру, нормативтік қайшылықтарды жою;
• әкімшілік әділет жүйесін (ӘРПК) дамыту — азаматты шенеунік озбырлығынан сот арқылы қорғау;
• құқық қорғау органдарының сервистік үлгісі, алдын алу;
• сот төрелігін цифрландыру.

Азаматтық қоғамның негіздері (9-сынып): экономикалық (меншік, еңбек пен кәсіпкерлік бостандығы), саяси (құқықтық мемлекет, демократия, жариялылық, тәуелсіз БАҚ), әлеуметтік (түрлі топтар, қоғамдық пікір, ақпарат құқығы).

Институттары: саяси партиялар; қоғамдық бірлестіктер мен ҮЕҰ; кәсіподақтар; тәуелсіз БАҚ; жергілікті өзін-өзі басқару; діни бірлестіктер; еріктілер қозғалыстары; отбасы — азаматтық қоғамның басты, тұрақты институты, бастапқы ұясы. 9-сыныпта топтары: еңбек, отбасы, саяси, қоғамдық. Тарихи мысал — ядролық полигондарды жабу үшін XX ғасыр соңында құрылған «Невада — Семей» қозғалысы.

Функциялары: қорғау (заңсыз шешімдерден); мүдделерді білдіру (артикуляция); қоғамдық бақылау (қаржы, экология, сайлау); әлеуметтендіру және интеграция; құқықтық мәдениетті көтеру.

ҮЕҰ. «Коммерциялық емес ұйымдар туралы» және «Мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс, ҮЕҰ-ға арналған гранттар мен сыйлықақылар туралы» Заңдармен реттеледі. Тиімділік өлшемдері: мақсатты топтарды қамту, әлеуметтік нәтиже, қоғамдық кеңестерге қатысу, ашықтық пен есептілік (Мәдениет және ақпарат министрлігінің дерекқоры), тұрақтылық және еріктілерді тарту.

Құқықтық саясат тұжырымдамасы 2030 жылға дейін Президенттің 2021 жылғы 15 қазандағы № 674 Жарлығымен бекітілген.

Мысалдар

1. Құрылтай заң қабылдайды, Үкімет орындайды, сот бұзушылықты тәуелсіз қарайды. Бұл — биліктің бөліну принципі.
2. Ведомстволық бұйрық конституциялық құқықты шектеді. Конституциялық Сот оны күші жойылды деп таниды — Конституция үстемдігі.
3. Азамат мемлекеттік органның шешіміне МАӘС-ке шағымданды. ӘРПК бойынша заңдылықты дәлелдеу міндеті әкімшілік органда; дәлел болмағандықтан шешім жойылды — 2030 тұжырымдамасындағы әкімшілік әділет.
4. Тұрғындар петиция жинап, саябақтағы заңсыз құрылысты тоқтатты. Азаматтық қоғамның қоғамдық бақылау және қорғау функциясы.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Құқықтық мемлекетте заң тек азаматтарға міндетті деп ойлау — мемлекеттік органдарға да міндетті.
• Биліктің бөлінуі мен соттың тәуелсіздігін бір принцип деп санау.
• Азаматтық қоғамды мемлекеттік аппараттың бөлігі деу — ол мемлекеттен тәуелсіз.
• Институт ретінде тек партияларды атау; отбасы, БАҚ, кәсіподақтарды ұмыту.
• Биліктің бөліну теориясын Локкқа телу — оның авторы Монтескье.

Өзіңді тексер

1. Конституцияның 1-бабы бойынша мемлекеттің ең қымбат қазынасы? — Адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары.
2. Биліктің бөліну теориясын кім ұсынды? — Ш. Монтескье.
3. Азаматтық қоғамның басты, тұрақты институты? — Отбасы.
4. Сот неге ғана бағынады? — Конституция мен заңға.
5. 2030 тұжырымдамасының әкімшілік әділетке қатысты басымдығы? — ӘРПК арқылы азаматты шенеунік озбырлығынан сот арқылы қорғау.