Әкімшілік құқық жүйесі. Әкімшілік құқық бұзушылық түрлері

Оқулықтық тірек

• Ибраева А. С., Гончаров С. Б. «Құқық негіздері», 9-сынып, Мектеп, 2019, б. 108–129
• Ибраева А. С., Есетова С., Ищанова Г., Гончаров С. «Құқық негіздері. 10-сынып ҚГБ», 10-сынып, Мектеп, 2019, б. 79–86 (§ 15–16)
• Ибраева А. С., Еркінбаева Л. Қ., Назарқұлова Л. Т. және т.б. «Құқық негіздері. 11-сынып ҚГБ. 1-бөлім», 11-сынып, Мектеп, 2025, б. 88–95
• Кодекс РК об административных правонарушениях, https://zakon.uchet.kz/rus/docs/K1400000235

Негізгі ұғымдар

• Әкімшілік құқық — мемлекеттік басқару саласындағы, атқарушылық-өкім етушілік қатынастарды реттейтін нормалар жиынтығы.
• Негізгі әдісі — билік пен бағыну (императивтік): бір тарап — билік өкілеттігі бар орган. Азаматтық құқықта тараптар тең.
• Әдістері (9-сынып): үйғарым (істеуге міндеттеу), тыйым салу (істемеуге міндеттеу), рұқсат ету.
• ӘҚБтК (Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекс) — 2014 жылғы 5 шілдеде қабылданды.
• Жеке тұлға жауапкершілігі — 16 жастан.

Теория

Субъектілері: жеке (16 жасқа толған есі дұрыс жеке тұлға); ұжымдық (ұйымдар, атқарушы органдар, жергілікті өзін-өзі басқару; міндетті түрде заңды тұлға емес — мысалы, митинг қатысушылары); арнайы (әкімшілік ұжымдар — ІІО, әскери бөлім, мектеп ұжымы; әкімшілік қамқорлық субъектілері; рұқсат беру жүйесінің субъектілері — қару иелері, жүргізуші куәлігі барлар, лицензия алғандар; әкімшілік қадағалаудағылар). Мемлекеттік қызметшілер: саяси (министрлер, әкімдер) және әкімшілік (тұрақты кәсіби корпус).

Әкімшілік құқық бұзушылық — жеке тұлғаның құқыққа қайшы, кінәлі (қасақана не абайсыз) әрекеті немесе әрекетсіздігі, не заңды тұлғаның құқыққа қайшы әрекеті, ол үшін ӘҚБтК жауапкершілік көздейді. Белгілері: әрекет (әрекетсіздік), құқыққа қайшылық, кінәлілік, жазаланушылық. Қылмыстан айырмашылығы — қоғамға қауіптілігі төмен, жазасы жеңіл.

Құрамы (төрт элемент — біреуі болмаса жауапкершілік жоқ)

Элемент	Мазмұны
Объект	қоғамдық тәртіп, жол қауіпсіздігі, меншік, экология
Объективтік жақ	әрекет/әрекетсіздік, зардап, себепті байланыс
Субъект	16 жасқа толған есі дұрыс жеке тұлға немесе заңды тұлға
Субъективтік жақ	кінә: қасақаналық немесе абайсыздық

Түрлері (9-сынып): жеке тұлғаның құқығына қарсы (отбасылық-тұрмыстық құқық бұзушылық — 73-бап, денсаулыққа жеңіл зиян, ұсақ ұрлық); қоғамдық тәртіп пен имандылыққа қарсы (ұсақ бұзақылық, тыныштықты бұзу, арнайы қызметтерді жалған шақыру, кәмелетке толмағандардың вандализмі, қоғамдық орында алкоголь ішу, құмар ойын); қоғамдық көліктегі бұзушылықтар (622-бап — жол ақысын төлемеу). Түнгі уақыт — 23:00-ден 6:00-ге дейін.

Әкімшілік жазалар (ӘҚБтК 41-бабы): ескерту; айыппұл; тәркілеу; арнайы құқықтан айыру; рұқсаттан (лицензиядан) айыру; қызметті тоқтата тұру не тыйым салу; өз бетінше салынған құрылысты мәжбүрлеп бұзу; әкімшілік қамақ; шетелдік пен азаматтығы жоқ адамды шығарып жіберу.

• Негізгі: ескерту, айыппұл, қамақ; қосымша: тәркілеу, құрылысты бұзу.
• Әкімшілік қамақ — сот тағайындайды, 30 тәулікке дейін; кәмелетке толмағандарға, жүкті әйелдерге, I–II топ мүгедектеріне қолданылмайды.
• Кәмелетке толмағанға айыппұл 10 АЕК-тен аспайды; табысы болмаса, ата-анасы төлейді. Алғаш бұзғанға тәрбиелік шаралар: заңды түсіндіру, зиянды өтеуге міндеттеу, бос уақытты шектеу.
• Заңды тұлғаға: айыппұл, қызметті тоқтата тұру не тыйым салу.
• Жаза зиянды өтемейді — зиян азаматтық талап арқылы өндіріледі.

Әкімшілік жауапкершілік ерекшеліктері: көбіне соттан тыс, атқарушы органдардың лауазымды тұлғалары салады; жаза өзіне бағынбайтын адамға салынады (тәртіптік жауапкершіліктен айырмашылығы).

Алдын алу. Заңдар: «Кәмелетке толмағандар арасындағы құқық бұзушылық профилактикасы...» (2004 ж. 9 шілде), «Құқық бұзушылық профилактикасы туралы» (2010 ж. 29 сәуір). Принцип — алдын алу шараларының жазадан басымдығы. Шаралар: жалпы (құқықтық тәрбие, себептерді жою), жеке (профилактикалық әңгіме, есепке қою). Қадағалаусыз — тәрбиесіз, бақылаусыз жасөспірім; қараусыз — тұрақты тұрғын жайы жоқ қадағалаусыз жасөспірім.

Ескіру (ӘҚБтК, 62-бап). Жалпы мерзім — құқық бұзушылық жасалған күннен 2 ай; салық, сыбайлас жемқорлық, экологиялық сияқты санаттарға ұзағырақ. Адам жазаның орындалуы аяқталған күннен 1 жыл жазаға тартылған болып саналады (61-бап).

Мысалдар

1. 17 жастағы жасөспірім саябақта темекі шегіп, қоқыс тастап, былапыт сөйледі. Тыйым салынған жерде темекі шегу — ӘҚБтК 441-бабы; ұсақ бұзақылық — 434-бап. 16-ға толғандықтан айыппұлмен жауапқа тартылады.
2. 14 жастағы оқушы автобуста жол ақысын төлемеді. 622-бап бойынша әкімшілік құқық бұзушылық; жауапкершілік ата-анасына жүктеледі.
3. 14–16 жастағы жасөспірімнің ұсақ бұзақылығы (435-бап). Ата-анасына 7 АЕК айыппұл.
4. Көршілер 23:00-ден кейін қатты музыка қосты. Түнгі уақытта тыныштықты бұзу — әкімшілік құқық бұзушылық.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Әкімшілік жауапкершілік 14 жастан деп ойлау — жеке тұлға 16 жастан.
• Кез келген әкімшілік жазаны тек сот тағайындайды деу — көбін лауазымды тұлғалар салады; қамақты — сот.
• Тыйым мен үйғарымды шатастыру.
• Әкімшілік қамақты кәмелетке толмағанға немесе жүкті әйелге қолдануға болады деу.
• Әкімшілік және тәртіптік жауапкершілікті шатастыру: тәртіптікте басшы өз қарамағындағыға жаза салады.

Өзіңді тексер

1. Әкімшілік құқықтың негізгі әдісі? — Билік пен бағыну (императивтік) әдіс.
2. Әкімшілік қамақтың ең ұзақ мерзімі? — 30 тәулік.
3. Әкімшілік жаза түрлері ӘҚБтК-нің қай бабында? — 41-бапта.
4. Кәмелетке толмағанға салынатын айыппұлдың шегі? — 10 АЕК.
5. Қараусыз жасөспірімнің қадағалаусыздан айырмашылығы? — Тұрақты тұрғылықты жері жоқ.