Мәтінмен жұмыс

Оқулықтық тірек

• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мукеева Б.К. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 7-сынып, 1-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2025, 30, 38, 42, 60, 61, 63-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйтерек», 8-сынып, 1-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 17, 18, 21, 24-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйтерек», 8-сынып, 2-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 29, 30, 31-беттер
• Косымова Г., Рахманова Р., Берценова К., Сатбекова А. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 9-сынып, «Мектеп», 2019, 63, 64, 68, 69-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мұкеева Б.Ғ. «Қазақ тілі мен әдебиеті. Тіл-байрақ», 11-сынып, 1-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 62, 63, 64, 78-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мұкеева Б.Ғ. «Қазақ тілі мен әдебиеті. Тіл-байрақ», 11-сынып, 2-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 137, 138, 143, 145-беттер
• ҰБТ спецификациясы, «Қазақ әдебиеті» пәні (тест құрылымы, қиындық деңгейі, орындау уақыты)

Негізгі ұғымдар

• Тақырып — мәтіннің не туралы екені. Идея — автордың сол тақырып арқылы айтқан түйіні.
• Композиция — шығарманың құрылысы: кіріспе (басталуы), дамуы, шиеленісуі, шарықтау шегі, шешімі.
• Кейіпкер бейнесі — портреті, әрекеті, мінезі, сезімі және автордың оған қатынасы.
• Мәтін типтері — баяндау, сипаттау, пайымдау.
• Көркемдегіш құралдар — теңеу, метафора, кейіптеу, эпитет, символ, антитеза.

Теория

1. Тақырып пен идеяны табу

1. Мәтін не туралы? — тақырып.
2. Автор не айтқысы келді? — идея.
3. Идеяны дәлелдейтін жолдарды тап.

Мысал (Абай, «Сағаттың шықылдағы емес ермек»): тақырыбы — уақыт және адам өмірі; идеясы — уақытты босқа өткізуге болмайды.

2. Композиция

Бөлік	«Қозы Көрпеш – Баян сұлу» мысалы
басталуы	балалар бесікте атастырылады
дамуы	Қозы мен Баянның махаббаты
шиеленісуі	Қодардың қызғанышы
шарықтау шегі	Қодар Қозы Көрпешті өлтіреді
шешімі	оқиғаның аяқталуы

3. Көркемдегіш құралдар

Құрал	Анықтамасы	Мысал
теңеу	ашық салыстыру (-дай, -дей, сияқты)	«жүйрік аттай» (І. Жансүгіров)
метафора	жасырын салыстыру	«Сағаттың өзі — ұры» (Абай)
кейіптеу	жансызды жанды етіп суреттеу	«планетаның жаны бар болып шықты»
эпитет	бейнелі анықтауыш	«алтын күз», «сұр бұлт»
символ	тұрақты мағынасы бар бейне	жүрек — өмір мен жанның символы
антитеза	қарама-қарсы қою	бос күлкі — дария-шалқар даналық

Символ мен кейіптеудің айырмасы: символ тұрақты мағына береді, кейіптеу — жансызды жанды етіп бейнелеу тәсілі.

4. Мәтін типтері

• Баяндау — оқиға ретімен беріледі; іс-қимыл етістіктері көп.
• Сипаттау — зат не құбылыс суреттеледі; сын есім мен бейнелі сөздер көп.
• Пайымдау — ой дәлелмен беріледі; кіріспе сөздер, «себебі», «сондықтан» бар.

5. Стильді анықтау

Белгі	Ғылыми-публицистикалық	Көркем
Мақсаты	ақпарат беру	әсер ету
Тілі	термин, нақты дерек	бейнелі сөз, троп
Құрылысы	абзацтар	шумақтар, оқиға

6. Кейіпкерді талдау

Реті: портрет → әрекет → мінез → сезім → автор көзқарасы. Әр қасиетті мәтіндегі әрекетпен дәлелде. Мысалы, Робинзон — табанды (28 жыл аралда жалғыз тұрды), тапқыр (кемеден керекті заттарды алды).

7. Деталь, факт, көзқарас

• Деталь — нақты бөлшек: жер атауы, сан, есім.
• Факт — дәлелденген дерек.
• Автор көзқарасы — автордың бағасы (мысалы, Жетісуды «Жер жаннаты» деп атау).

ҰБТ-дағы формат. Спецификация бойынша тест 40 тапсырмадан тұрады: 25 бір дұрыс жауапты, 1 контекст бойынша 5 бір жауапты, 5 бір немесе бірнеше жауапты, 5 сәйкестік тапсырмасы. Қиындығы: А – 50 %, В – 30 %, С – 20 %. Бір тапсырмаға орта есеппен 2 минут беріледі.

Мысалдар

1. «Күн тыңдап, кірмей тұрды ұясына» — қандай құрал? Жауабы: кейіптеу.
2. «Уақыт — өткір алмас» — теңеу ме, метафора ма? Жауабы: метафора (салыстыру сөзі жоқ).
3. Оқиғаның ең шиеленісті сәті композицияның қай бөлігі? Жауабы: шарықтау шегі.
4. Терминдер мен нақты күндерге толы мәтін қай стильге жатады? Жауабы: ғылыми(-публицистикалық) стильге.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Тақырып пен идеяны шатастырады.
• Теңеу мен метафораны ажыратпайды: теңеуде «-дай/-дей, сияқты, тәрізді» бар.
• Шарықтау шегі мен шешімді ауыстырады.
• Кейіпкерге баға бергенде мәтінде жоқ деректі қосады.
• Метафораны шамадан тыс қолдану мәтінді ауырлатады — жазба жұмыста бір абзацқа бір-екі бейнелі сөз жеткілікті.

Өзіңді тексер

1. Идея дегеніміз не? — Автордың тақырып арқылы айтқан түйіні.
2. Композицияның бөліктерін ата. — Басталуы, дамуы, шиеленісуі, шарықтау шегі, шешімі.
3. Сипаттау мәтінінде қандай сөздер көп болады? — Сын есімдер мен бейнелі сөздер.
4. Символ мен кейіптеудің айырмасы? — Символ тұрақты мағына береді, кейіптеу жансызды жанды етеді.
5. Кейіпкерді талдауды неден бастаймыз? — Портретінен (сыртқы бейнесінен).