Майкл Х. Харт «100 ұлы адам» атты кiтабынан - «Альберт Эйнштейн», Дениз Райан «Ақпарат

Оқулықтық тірек

• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мукеева Б.К. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 7-сынып, 2-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2025, 124, 128-беттер
• Косымова Г., Рахманова Р., Берценова К., Сатбекова А. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 9-сынып, «Мектеп», 2019, 173, 174-беттер

Негізгі ұғымдар

• Майкл Х. Харт — «100 ұлы адам» кітабының авторы. Кітапта адамзат тарихындағы ұлы тұлғалар туралы жазылған.
• Альберт Эйнштейн — ұлы ғалым, «Салыстырмалылық теориясының» авторы.
• Ғылыми-танымдық мәтін — нақты деректерге сүйеніп, білім беретін мәтін.
• Кейіпкер бейнесі — адамның сыртқы және ішкі келбеті, мінезі, әрекеті.

Теория

«Альберт Эйнштейн» (М. Харт «100 ұлы адам»)

Өмірбаяндық деректер:

• 1879 жылдың 14 наурызында кедей еврей отбасында туған.
• Гимназияда мұғалімдер оны қиын оқушы деп ойлаған. Ол математика мен латын тілінен басқа сабақтарға көп көңіл бөлмеген.
• Басты өнертабысы — «Салыстырмалылық теориясы».

Мінезі:

Қасиеті	Дәлел
жанғалақ, ұмытшақ	өзі оқыған кітаптың арасынан мың долларлық чекті тауып алған
икемсіз	күнделікті тіршілікке бейімделмеген
қанағатшыл	байлыққа қызықпаған
әділ, бейбітшіл	фашизмге қарсы шыққан, ядролық қару жасауға ашық қарсы болған

Мәтіннің идеясы: ұлы ғалым да қарапайым адам; оның құндылығы — ғылымдағы ашылуы және адамгершілік ұстанымы.

Оқулықтағы тапсырма: «Сендер бұл ойлармен келісесің бе, келіспейсің бе?» — Эйнштейн туралы пікірге өз көзқарасыңды дәлелмен білдіру.

Кейіпкер бейнесін талдау реті

1. Кейіпкердің сыртқы және ішкі бейнесін анықта.
2. Әрекеттерін келтір.
3. Мінезін сипатта.
4. Автордың бағасын тап.
5. Қорытынды жаса.

Ғылыми-танымдық мәтінмен жұмыс

Ғылыми-танымдық мәтіндерде (мысалы, 9-сыныптағы роботтар туралы мәтін) мына жұмыс реті қолданылады:

1. Мәтіннің негізгі тақырыбын бір сөйлеммен түйінде.
2. Авторларды және олардың тұжырымдарын белгіле.
3. Нақты деректі болжамнан ажырат.
4. Ақпараттың шынайылығын бағала.

Д. Райанның «Ақпарат және байланыс», «Ауа райы» мәтіндері де танымдық мәтіндер (атауы бойынша). Оларды оқығанда да осы ретті қолдан.

Мысалдар

1. Эйнштейн қашан туған? Жауабы: 1879 жылдың 14 наурызында.
2. Эйнштейннің басты өнертабысы? Жауабы: Салыстырмалылық теориясы.
3. Эйнштейннің ұмытшақтығын қандай оқиға көрсетеді? Жауабы: кітаптың арасынан мың долларлық чекті тауып алуы.
4. Эйнштейн қандай қаруға қарсы болды? Жауабы: ядролық қаруға.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Эйнштейнді мектепте үздік оқушы болған деп жазады. Мұғалімдер оны қиын оқушы деп ойлаған.
• «100 ұлы адам» кітабының авторын Эйнштейн деп жазады. Авторы — Майкл Х. Харт.
• Эйнштейн тек ғалым ғана деп, оның адамгершілік ұстанымын (фашизмге, ядролық қаруға қарсылығы) ескермейді.

Өзіңді тексер

1. Эйнштейн қандай отбасында туған? — Кедей еврей отбасында.
2. Эйнштейн гимназияда қай пәндерге көңіл бөлген? — Математика мен латын тіліне.
3. Эйнштейннің күнделікті өмірдегі мінезі қандай? — Жанғалақ, ұмытшақ, икемсіз, қанағатшыл.
4. Эйнштейн қандай саяси ағымға қарсы шықты? — Фашизмге.
5. Ғылыми-танымдық мәтінде нені болжамнан ажырату керек? — Нақты деректі.