Шыңғыс Айтматов «Ана – Жер Ана», «Кассандра таңбасы», «Найман ана»

Оқулықтық тірек

• Ақтанова А.С., Жүндібаева А.Қ., Жұмекенова Л.Қ. «Қазақ әдебиеті», 10-сынып, Атамұра, 2019, 93, 94, 95-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мұкеева Б.Ғ. «Қазақ тілі мен әдебиеті. Тіл-байрақ», 11-сынып, 1-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 35, 36, 48, 49-беттер
• Косымова Г., Сатбекова А., Берденова К., Рахимжанов К. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 6-сынып, «Мектеп», Алматы, 2018, 115, 116, 117, 118-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйшешек», 8-сынып, 1-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 67, 68, 69-беттер

Негізгі ұғымдар

• Шыңғыс Айтматов — шетел (қырғыз) әдебиетінің өкілі; 10-сынып бағдарламасында оның «Алғашқы мұғалім» повесі оқылады.
• «Жер ана», «Табиғат ана», «Отан ана» — қазақ дүниетанымындағы қасиетті ұғымдар. Олар «ана» сөзімен қатар қойылады.
• Повесть — әңгімеден үлкен, романнан шағын прозалық шығарма.
• Риторикалық сұрақ — жауап күтпейтін, ойды күшейтетін сұрақ.

Теория

«Жер ана» ұғымы

11-сынып оқулығындағы «Экологиялық әліппе» кітабынан алынған «Ана — ең қасиетті ұғым» мәтінінде «Жер ана», «Табиғат ана», «Отан ана» ұғымдары қатар қойылады. Негізгі ой: адам табиғатсыз өмір сүре алмайды. Тараудың негізгі ойы — табиғатты қорғау, экологиялық тепе-теңдікті сақтау.

Автор көзқарасы мәтелдер арқылы беріледі:

• «Табиғат — жер байлығы, батырлар — ел байлығы»;
• «Жер — таусылмайтын қазына».

Ықпал ету тәсілдері: риторикалық сұрақ («Адам табиғатсыз өмір сүре ала ма?»), қайталау, мысал келтіру.

«Ана — Жер Ана» атауы да осы ұғыммен үндес: ана мен жер бір-біріне теңеледі. Шығарманың мазмұнын оқулықтан оқу керек.

Шетел әдебиетінің шығармасын талдау жоспары

1. Автор мен елін ата.
2. Жанрын анықта (повесть, роман, хикаят).
3. Басты кейіпкерді ата, оның тағдырын сипатта.
4. Көтерілген мәселені тап (соғыс, ана тағдыры, адамзат болашағы, тарихи жады).
5. Идеясын тұжырымда.
6. Қазақ әдебиетіндегі ұқсас тақырыптағы шығармамен салыстыр.

Салыстыруға болатын тақырыптар (курс материалдарынан)

Тақырып	Қазақ әдебиетіндегі мысал
Соғыс және ана тағдыры	С. Мұратбеков «Телі өскен ұл» — соғыста баласын жоғалтқан ана
Табиғат пен адам	М. Әуезов «Көксерек» — адам мен табиғат қақтығысы
Жер ана, туған жер	С. Сейфуллин «Көкшетау», І. Жансүгіров «Жетісу суреттері»

Ш. Айтматов «Ана — Жер-Ана» (оқулықтағы үзінділер бойынша)

Шыңғыс Айтматов (1928–2008) — Қырғызстанның халық жазушысы. Повесте соғыс зардабын шеккен халықтың жағдайы, аналар тағдыры баяндалады.

Басты кейіпкер: Толғанай — соғыста үш ұлынан айырылған, ержүрек, батыл, еңбекқор ана.

Құрылымы: Толғанай мен Жер-Ананың сұхбаты. Толғанай сүйікті далаға келіп, шейіт балаларын еске алады. Жер оған: «Көтер басыңды, Толғанай!» дейді, әлем тарихы өз қойнында екенін айтады. Жер оны ешкімге ашпаған құпиясын айтуға шақырады.

Идеясы: Жер мен ана бір бейне; адам өзі туралы шындықты білуі керек.

Ш. Айтматов «Кассандра таңбасы» (оқулықтағы үзінді бойынша)

Шығармада Филофей (шын аты-жөні Андрей Крыльцов) ашқан жаңалығы туралы хат жазады (оқулықта хат Рим папасына жолданады). Ол шарана алғашқы аптада-ақ көзқарасын білдіреді дейді: анасының маңдайына кішкентай таңба түседі. Бұл белгіні ол «Кассандра таңбасы» деп атайды. Филофей шараналарға «ғарыштық сауалнама» жүргізеді. Мәселесі: жаңалықтың адамзатқа пайдасы мен зияны.

Мысалдар

1. «Ана — ең қасиетті ұғым» мәтінінде қандай ұғымдар қатар қойылады? Жауабы: Жер ана, Табиғат ана, Отан ана.
2. Мәтіннің негізгі ойы? Жауабы: адам табиғатсыз өмір сүре алмайды.
3. «Адам табиғатсыз өмір сүре ала ма?» — қандай тәсіл? Жауабы: риторикалық сұрақ.
4. Ш. Айтматовтың 10-сыныпта оқылатын повесі? Жауабы: «Алғашқы мұғалім».

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Шыңғыс Айтматовты қазақ жазушысы деп жазады. Ол шетел әдебиеті бөлімінде оқылады.
• Риторикалық сұрақты кәдімгі сұрақ деп санайды.
• Шетел әдебиеті шығармасын салыстырғанда тек мазмұнын айтып, ортақ идеяны айтпайды.

Өзіңді тексер

1. «Табиғат — жер байлығы, ... — ел байлығы» мәтелін толықтыр. — Батырлар.
2. «Жер — таусылмайтын ...» — қазына.
3. Тараудың негізгі ойы? — Табиғатты қорғау, экологиялық тепе-теңдікті сақтау.
4. Соғыста баласын жоғалтқан ана тақырыбындағы қазақ шығармасы? — С. Мұратбеков «Телі өскен ұл».
5. Шетел шығармасын талдауды неден бастаймыз? — Автор мен елін, жанрын анықтаудан.