Өтебай Тұрманжанов «Қарлығаш, дәуіт, жылан» Дүкенбай Досжан «Жібек жолы» романы (үзінді)

Оқулықтық тірек

• Косымова Г., Сатбекова А., Берденова К., Рахимжанов К. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 6-сынып, «Мектеп», Алматы, 2018, 11, 83, 84-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мукеева Б.К. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 7-сынып, 1-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2025, 75, 78, 80-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мұкеева Б.Ғ. «Қазақ тілі мен әдебиеті. Тіл-байрақ», 11-сынып, 1-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 133, 134-беттер
• Косымова Г., Сатбекова А., Берденова К., Рахимжанов К. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 6-сынып, «Мектеп», Алматы, 2018, 101, 103, 104, 105-беттер

Негізгі ұғымдар

• Өтебай Тұрманжанов — «Қарлығаш, дәуіт, жылан» шығармасының авторы.
• Дәуіт — құстың аты (удод). Шығармада ол қарлығашқа көмектеседі.
• Әдеби мінездеме — кейіпкердің қасиеттерін мәтінге сүйеніп сипаттау.
• Дүкенбай Досжан — 11 роман, 23 хикаят, 100-ден астам әңгіме жазған жазушы.
• Ұлы Жібек жолы — Еуропа мен Азияны байланыстырған сауда жолы.

Теория

Ө. Тұрманжанов «Қарлығаш, дәуіт, жылан»

Оқиға желісі:

1. Қарлығаш жартастың жарығына ұя салады.
2. Ол жем іздеп ұшып кеткенде, ұяға жылан жорғалап келеді.
3. Қарлығаш қатты қорқып, басқа құстардан көмек сұрайды. Олар істері барын айтып, бас тартады.
4. Сонда қарлығашқа дәуіт кездеседі. Ол көмектеседі: жыланды алаңдатып, оның көзін шұқып алады. Жылан өледі.
5. Содан бері қарлығаш пен дәуіт дос болып бірге тұрады.

Кейіпкерлердің мінездемесі:

Кейіпкер	Қасиеті	Дәлел
Қарлығаш	қамқор ана, әлсіз	балапандарын қорғау үшін көмек іздейді
Дәуіт	батыл, нағыз дос	қарлығашқа көмектесіп, жыланды жеңеді
Жылан	зұлым, қауіпті	ұяға шабуыл жасайды
Басқа құстар	немқұрайды	«ісіміз бар» деп көмектеспейді

Идеясы: нағыз дос қиын сәтте көмекке келеді; жақсылық жамандықты жеңеді.

Мінездеме жазу жоспары: 1) кейіпкер кім; 2) қасиеттері (іс-әрекетпен дәлелде); 3) автор мен оқырманның көзқарасы; 4) қорытынды.

Д. Досжан «Жібек жолы» (үзінді)

Роман атауы Ұлы Жібек жолына байланысты. 7-сынып оқулығындағы «Ұлы Жібек жолы» мәтінінде:

• сауда жолы Еуропа мен Азияны байланыстырып, қалаларды өркендеткен;
• мәтін ғылыми-танымдық стильде жазылған.

Ал көркем шығармада (роман) осы тарихи тақырып кейіпкерлер мен оқиғалар арқылы беріледі. Досжанның тілі бейнелі; ол табиғат пен адамның жан дүниесін қатар суреттейді. Романның үзіндісін оқулықтың өз мәтінінен оқу керек.

Романнан үзінділер бойынша. Дүкенбай Досжан (1942–2013) — Мемлекеттік сыйлықтың иегері, Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы Құланшы ауылында туған.

• Жол жібек саудасына байланысты «Жібек жолы» аталған, Жерорта теңізінен Қытайға дейін созылған; маңызды бөлігі Қазақстан мен Орта Азия арқылы өткен.
• Отырар, Тараз, Сайрам, Түркістан (Ясы), Суяб, Баласағұн — сауда, мәдениет, ғылым орталықтары. Тараз базары «әлемнің айнасы» деп аталған, Түркістан — «екінші Мекке».
• Сығанақ — қыпшақтың ежелгі қаласы, оны Махмұт Қашқари да атайды; ол Дешті Қыпшақтың екінші шаңырағы, Ұлы Жібек жолының «алтын қақпасы» деп аталған.

Мәтін стилін ажырату

Стиль	Белгісі	Мысал
ғылыми-танымдық	дерек, термин	«Ұлы Жібек жолы» мәтіні
көркем	бейне, оқиға, кейіпкер	роман, ертегі
публицистикалық	қоғамдық мәселе, үндеу	экономика туралы мақала

Мысалдар

1. «Қарлығаш, дәуіт, жылан» шығармасында қарлығашқа кім көмектесті? Жауабы: дәуіт.
2. Басқа құстар неге көмектеспеді? Жауабы: істері барын айтып, бас тартты.
3. Шығарманың идеясы? Жауабы: нағыз дос қиын сәтте көмекке келеді.
4. Ұлы Жібек жолы нені байланыстырған? Жауабы: Еуропа мен Азияны.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Қарлығашқа басқа құстар көмектесті деп жазады. Көмектескен — тек дәуіт.
• Дәуітті жыртқыш аң деп ойлайды. Дәуіт — құс.
• Ғылыми-танымдық «Ұлы Жібек жолы» мәтіні мен Досжанның көркем романын шатастырады.

Өзіңді тексер

1. Қарлығаш ұясын қайда салды? — Жартастың жарығына.
2. Дәуіт жыланды қалай жеңді? — Алаңдатып, көзін шұқып алды.
3. Шығарманың соңында қарлығаш пен дәуіт қандай болды? — Дос болып, бірге тұрды.
4. Д. Досжан неше хикаят жазған? — 23 хикаят.
5. «Ұлы Жібек жолы» мәтіні қандай стильде жазылған? — Ғылыми-танымдық.