DAMOO

Казахская литература · ЕНТ 2026 · 05. Қазіргі заман әдебиеті

Балғабек Қыдырбекұлы «Теміржолшы» Думан Рамазан «Соңғы дем» әңгімесі Жанболат Ауыпбаев

Начать тест

Чтобы пройти тест, нужно войти или зарегистрироваться.

Конспект

Оқулықтық тірек

  • Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйтерек», 8-сынып, 1-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 102, 103, 104-беттер
  • Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйтерек», 8-сынып, 2-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 137, 138, 139-беттер

Негізгі ұғымдар

  • Деректі әңгіме — шын болған оқиға мен нақты адам туралы әңгіме. «Диктор» — деректі әңгіме.
  • Әңгіме — бір не бірнеше оқиғаны баяндайтын шағын прозалық шығарма. «Соңғы дем» — әңгіме.
  • Дастан — көлемді эпикалық шығарма. Кітап атауындағы «дастан» сөзі оқиғаны кең баяндауды білдіреді.
  • Кейіпкер әрекетін бағалау — кейіпкердің ісіне өз көзқарасыңды дәлелмен білдіру.

Теория

Теміржолшылар еңбегі тақырыбы

8-сынып оқулығындағы «Еңбек етсең ерінбей...» сабағында теміржол тақырыбы Әбділдә Тәжібаевтың «Түрксіб» поэмасы арқылы беріледі: «Жатыр Түрксіб, темір жол». Поэмада теміржол салушылардың еңбегі жырланады.

Бағалау үлгісі: «Теміржолшылар еңбегі — ерлік. Себебі олар қиын жағдайда ел игілігі үшін қызмет етті».

Б. Қыдырбекұлының «Теміржолшы» шығармасын оқығанда да осы тақырыпқа назар аудар: кейіпкердің кәсібі, оның еңбегі, елге пайдасы.

Ғарыш тақырыбы және деректі мәтін

8-сынып оқулығында «Қазақ ғарышкерлері» бөлімінде Айдын Айымбетов туралы мәтін мен журналист Нұртөре Жүсіп туралы мәтін салыстырылады. Ортақ мәселе — ғарыш тақырыбын таныту. Мұндай мәтіндер нақты деректерге сүйенеді — бұл деректі шығарманың белгісі. Қ. Олжайдың «Жер мен аспан арасындағы дастан» кітабының атауы да жер мен аспан (ғарыш) тақырыбын меңзейді.

Деректі және көркем шығарманы ажырату

Белгі Деректі әңгіме Көркем әңгіме
Кейіпкер нақты адам ойдан алынған не жинақталған бейне
Оқиға шын болған автор қиялымен құрылған
Тілі нақты, деректі бейнелі, көркем
Мақсаты адамды, оқиғаны таныту ой, сезім тудыру

Шығарманы талдау жоспары

  1. Жанрын анықта (әңгіме, деректі әңгіме, дастан).
  2. Кейіпкерді ата, оның кәсібі мен мінезін сипатта.
  3. Негізгі оқиғаны тап.
  4. Тақырыбы мен идеясын ажырат.
  5. Кейіпкердің әрекетіне баға бер: іс → себеп → өз көзқарасың.

Мысалдар

  1. «Диктор» шығармасының жанры? Жауабы: деректі әңгіме (тақырып атауында берілген).
  2. Деректі әңгіменің басты белгісі? Жауабы: нақты адам мен шын болған оқиға туралы жазылады.
  3. «Түрксіб» поэмасында кімдердің еңбегі жырланады? Жауабы: теміржол салушылардың.
  4. Кейіпкер әрекетін бағалау реті? Жауабы: ісін анықта → себебін түсін → өз көзқарасыңды білдір.

ҰБТ-дағы жиі қателер

  • Деректі әңгімені ертегі немесе қиял-ғажайып шығарма деп санайды.
  • Жанр атауын шығарма атауынан ажыратпайды: «Соңғы дем» — әңгіме, «Диктор» — деректі әңгіме, «Жер мен аспан арасындағы дастан» — кітап.
  • Кейіпкерге баға бергенде дәлел келтірмейді.

Өзіңді тексер

  1. «Соңғы дем» қандай жанрда жазылған? — Әңгіме.
  2. «Жер мен аспан арасындағы дастан» кітабының авторы? — Қайнар Олжай.
  3. «Теміржолшы» шығармасының авторы? — Балғабек Қыдырбекұлы.
  4. Деректі әңгіменің тілі қандай? — Нақты, деректі.
  5. «Қазақ ғарышкерлері» бөліміндегі мәтіндердің ортақ мәселесі? — Ғарыш тақырыбын таныту.

Другие темы этого раздела