Ұлықбек Есдәулет «Қара пима» поэмасы Бауыржан Омарұлы «Сапардың сырлы сәттері» Ерболат

Оқулықтық тірек

• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мұкеева Б.Ғ. «Қазақ тілі мен әдебиеті. Тіл-байрақ», 11-сынып, 1-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 19, 20, 21, 22, 23-беттер

Негізгі ұғымдар

• Ерболат Әбікенұлы — «Пәтер іздеп жүр едік» әңгімесінің авторы.
• Әлеуметтік теңсіздік — қоғамдағы адамдардың жағдайы, мүмкіндігі тең болмауы.
• «Кішкентай адам» тақырыбы — әлем әдебиетінде қарапайым адамның қорлығы мен арманы суреттелетін тақырып.
• Поэма — көлемді өлеңмен жазылған шығарма («Қара пима» — поэма).

Теория

Е. Әбікенұлы «Пәтер іздеп жүр едік»

Тақырыбы: пәтер жалдау, қаладағы баспанасыз адамдардың өмірі.

Мазмұны: кейіпкерлер Алматыдағы «Жетім бұрыш» деп аталатын жерде пана іздейді. Әңгімеде:

• қожайындардың қатыгездігі;
• жалдаушылардың панасыздығы мен жанталасы суреттеледі.

Мәселесі: әлеуметтік теңсіздік. Ол пәтер жалдау оқиғасы арқылы көрсетіледі.

Атаудағы деталь. «Жетім бұрыш» атауы — баспанасыз, қорғансыз адамдардың жағдайын бейнелейтін деталь.

Әлем әдебиетімен салыстыру

Әңгіме әлем әдебиетіндегі «кішкентай адам» тақырыбымен салыстырылады. Онда да қарапайым адамның қорлығы мен арманы суреттеледі.

Салыстыру өлшемдері:

Өлшем	Сұрақ
Мәселе	Қандай әлеуметтік мәселе көтерілген?
Кейіпкер тағдыры	Кейіпкер қандай жағдайда?
Автор позициясы	Автор кейіпкерге қалай қарайды?
Көркемдегіш құралдар	Қандай бейнелі сөздер қолданылған?

Ортақ ой: адамды жағдайы емес, адамдық қасиеті бағалауы керек.

Әлеуметтік мәселені бағалау реті

1. Мәселенің қандай кейіпкер тағдыры арқылы берілгенін анықта.
2. Автордың ұстанымын көр.
3. Бұл мәселе қазіргі қоғамда да бар ма — ойлан.
4. Әлем әдебиетімен салыстыр.

Поэма мен әңгімені ажырату

• Поэма («Қара пима») — өлеңмен жазылады, ұйқас пен ырғақ бар, оқиға бар.
• Әңгіме («Пәтер іздеп жүр едік») — қара сөзбен (прозамен) жазылады.

Мысалдар

1. «Пәтер іздеп жүр едік» әңгімесінің авторы? Жауабы: Ерболат Әбікенұлы.
2. Кейіпкерлер Алматының қай жерінде пана іздейді? Жауабы: «Жетім бұрыш» деп аталатын жерде.
3. Әңгімеде қандай мәселе көтеріледі? Жауабы: әлеуметтік теңсіздік.
4. Әңгіме әлем әдебиетіндегі қай тақырыппен салыстырылады? Жауабы: «кішкентай адам» тақырыбымен.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Әңгіменің мәселесін тек «пәтер табу қиын» деп айтады. Негізгі мәселе — әлеуметтік теңсіздік, адамның қорлығы.
• «Қара пима» поэмасын әңгіме деп жазады.
• Салыстыру кезінде тек ұқсастықты айтып, айырмашылықты (ұлттық бояу, кейіпкер тағдыры) айтпайды.

Өзіңді тексер

1. Әңгімеде қожайындар қалай суреттеледі? — Қатыгез.
2. Жалдаушылардың жағдайы қандай? — Панасыз, жанталасып жүр.
3. «Кішкентай адам» тақырыбында не суреттеледі? — Қарапайым адамның қорлығы мен арманы.
4. Әңгіме мен «кішкентай адам» туралы шығармалардың ортақ ойы? — Адамды жағдайы емес, адамдық қасиеті бағалауы керек.
5. «Қара пима» қандай жанрда жазылған? — Поэма.