Тынымбай Нұрмағанбетов «Он төрт жасар жігіт» Талаптан Сұлтанбеков «Ғажайып планета»

Оқулықтық тірек

• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйтерек», 8-сынып, 1-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 11, 12, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 21, 22, 23, 24, 25-беттер
• Косымова Г., Рахманова Р., Берценова К., Сатбекова А. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 9-сынып, «Мектеп», 2019, 63, 64, 68, 69-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мукеева Б.К. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 7-сынып, 1-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2025, 107, 109-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мукеева Б.К. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 7-сынып, 1-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2025, 112, 113, 114, 116, 117-беттер

Негізгі ұғымдар

• Талаптан (Талап) Сұлтанбеков — «Ғажайып планета» әңгімесінің авторы. Оқулықта ол туралы мәтін очерк жанрында берілген.
• «Ғажайып планета» — ғылыми-фантастикалық сипаттағы әңгіме. Онда «Байқоңыр-12» кемесінің оқиғасы баяндалып, жанды планета суреттеледі.
• Кейіптеу — жансыз нәрсені жанды етіп суреттеу.
• Символ — белгілі бір ұғымды шартты түрде білдіретін бейне.
• Тынымбай Нұрмағамбетов — жазушы; 7-сыныпта ол туралы тұсаукесер дайындау тапсырылады.

Теория

Т. Сұлтанбеков «Ғажайып планета»

Мазмұны: «Байқоңыр-12» кемесі экспедицияға шығады. Ғарышкерлер белгісіз планетаны табады. Планетаның жаны бар болып шығады: оның ортасында алып жүрек соғады. Жүрек соққанда жан-жаққа жылы леп тарап, бүкіл планетаны ұйқыға баурайды.

Оқиға желісі: экспедиция → белгісіз құбылыс → шешім → түйін.

Мәтін типі: баяндау мен сипаттаудың аралас түрі.

• баяндауда іс-қимыл етістіктері: жүзіп келеді, оянды, жулқылады;
• сипаттауда сын есім мен бейнелі сөздер: жанды планета, алып жүрек.

Көркемдік құралдары:

• кейіптеу: «планетаның жаны бар болып шықты», «алып жүректің дүрсілі»;
• символ: планетаның жүрегі — өмір мен жанның символы.

Мәтінде «биогравитациялық заң» сияқты ғылыми термин бейнелі суреттеледі.

Идеясы: белгісізді зерттеу — ғылымның қозғаушы күші. Оқулықта әңгіме «Менің болашақ үйім» жобасы туралы мәтінмен салыстырылады. Ортақ идея — жаңаны іздеу, арманға жету үшін талмай еңбек ету.

Ата заң тақырыбы

9-сынып оқулығында Ата заң тақырыбы екі стильде беріледі:

Белгі	Ғылыми-публицистикалық мәтін («Жеті жарғы»)	Көркем мәтін (өлең)
Мақсаты	ақпарат беру	әсер ету
Тілі	терминдер: заң, құқықтық негіз, конституциялық негіз	бейнелі сөздер, метафора
Құрылысы	абзацтар	шумақтар
Деректер	Есім хан (1598–1645 жылдары хандық құрған)	—

Ата заң туралы өлеңдерде Конституция тәуелсіз мемлекеттің «мызғымайтын тұғыры» деп бейнеленеді (метафора). Е. Өтетілеуұлының «Ата Заң» өлеңінің өз мәтінін оқулықтан оқу керек.

Тынымбай Нұрмағамбетов

7-сыныпта «Еңбек мұратқа жеткізер» бөлімінде жазушы туралы ақпарат жинап, тұсаукесер дайындау тапсырылады. Тұсаукесер құрылымы: тақырып → негізгі деректер (кім, қашан, қайда) → жетістіктері → қорытынды.

«Он төрт жасар жігіт» (оқулықтағы үзінділер бойынша). Уақыты — соғыс жылдары. Еңбекке жарайтындардың бәрі майданға кеткен. Кияс — он төрт жасар бала, анасы Тержан науқас, інісі Сауыт. Таң атысымен Айбол бригадир оны тарының атызына су салуға оятады, себебі сепкен дәнді қарға жеп кетуі мүмкін. Сауыт сиырды арқандап, анасына шай қойып береді, ағасының жағдайын сұрайды. Әңгімеде Саян деген баланың майданға кеткен ағасының орнына арба айдауға шыққаны да айтылады.

Көркемдік ерекшелігі: С. Ержанованың пікірінше, жазушы шығармаларында нәзік лиризм басым; кейіпкердің болмысы іс-қимылы мен сөзі арқылы ашылады. Әңгіме «Қош бол, ата!» кітабында жарияланған.

Мысалдар

1. «Ғажайып планета» әңгімесіндегі кеменің аты? Жауабы: «Байқоңыр-12».
2. «Планетаның жаны бар болып шықты» — қандай көркемдік құрал? Жауабы: кейіптеу.
3. Планетаның жүрегі ненің символы? Жауабы: өмір мен жанның.
4. «Ғажайып планета» мәтінінде қандай мәтін типтері араласқан? Жауабы: баяндау мен сипаттау.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Символ мен кейіптеуді шатастырады: символ тұрақты мағына береді, кейіптеу жансызды жанды етеді.
• «Ғажайып планета» әңгімесін ғылыми мақала деп жазады. Ол — көркем әңгіме.
• Сұлтанбеков туралы мәтінді мақала деп атайды. Оқулықта ол — очерк.

Өзіңді тексер

1. Жүрек соққанда планетада не болады? — Жылы леп тарап, бүкіл планета ұйқыға кетеді.
2. «Ғажайып планета» әңгімесінің идеясы? — Белгісізді зерттеу — ғылымның қозғаушы күші.
3. Әңгіме қай мәтінмен салыстырылады? — «Менің болашақ үйім» жобасы туралы мәтінмен.
4. Ата заң туралы өлеңде Конституция қалай бейнеленеді? — Тәуелсіз мемлекеттің мызғымайтын тұғыры.
5. Есім хан қай жылдары хандық құрған? — 1598–1645 жылдары.