Дүкенбай Досжан «Төрт патшаны көрген кейуана» хикаяты Сәбит Оразбай «Өмірдің өзі театр»

Оқулықтық тірек

• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мұкеева Б.Ғ. «Қазақ тілі мен әдебиеті. Тіл-байрақ», 11-сынып, 1-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 123, 124, 128, 129, 133, 134, 137, 138, 151, 152, 159, 160-беттер
• Косымова Г., Рахманова Р., Берценова К., Сатбекова А. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 9-сынып, «Мектеп», 2019, 63, 64, 68, 69, 70, 72-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мұкеева Б.Ғ. «Қазақ тілі мен әдебиеті. Тіл-байрақ», 11-сынып, 1-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 133, 134, 135, 136, 137, 155, 156, 160-беттер

Негізгі ұғымдар

• Дүкенбай Досжан — жазушы: 11 роман, 23 хикаят, 100-ден астам әңгіме жазған. Оның тақырыбы «домбыраның қос ішегі секілді» деп сипатталады. Тілі бейнелі.
• Хикаят — оқиғаны баяндайтын прозалық шығарма («Төрт патшаны көрген кейуана» — хикаят).
• Кейуана — қарт, жасы үлкен ана.
• Сәбит Оразбай — актер, «Өмірдің өзі — театр» естелігінің авторы.
• Айбатыр Сейтақ — ақын, «Азат елдің ар-намысы — Ата заң» өлеңінің авторы.

Теория

Д. Досжан «Төрт патшаны көрген кейуана»

Тақырыбы: кейіпкердің өмірі арқылы бір дәуірдің тарихы.

Детальдар: жеделхат, Мәскеу сапары, Жәмила әже. Бұл детальдар хикаяттың тарихи негізін көрсетеді.

Көркемдік ерекшелігі:

• табиғат пен адамның жан дүниесі қатар суреттеледі;
• бейнелі тіркестер: «құлаққа ұрған танадай» (тыптыныш), «ежіктеп» (бөлшектеп);
• хикаятта ұлттық өнер мен дәстүр суреттеледі.

Оқулықта хикаят «Күсбегілік — ұлттық өнер» мәтінімен салыстырылады. Ортақ тақырып — ұлттық мұра.

Атауының мағынасы: кейуана ұзақ өмір сүріп, төрт билеушінің заманын көрген. Оның өмірі — бір дәуірдің шежіресі.

Оқулықтағы үзінділер бойынша. Хикаятта жазушы өз анасының айтқан әңгімесін баяндайды. Басты кейіпкер Жәмила әже И. В. Сталин, Н. С. Хрущев, Д. А. Қонаев туралы әңгімелейді. Бір үзіндіде Қонаев соғыстан кейін сайлаушылармен кездесуге ауылға келеді: ұзын бойлы кісі «Сәлеметсіздер ме, бауырлар!» деп сәлемдеседі, ал кейіпкер сөйлей алмай тұрып қалады. Д. Досжан 11 роман, 23 хикаят, 100-ден астам әңгіме жазған; «Құм кітабы» үшін Мемлекеттік сыйлық алған (1996).

С. Оразбай «Өмірдің өзі — театр»

Бұл — қазақ театрының тарландары туралы естелік. Онда Серке Қожамқұлов, Қалибек Қуанышбаев, Елубай Өмірзақов, Асқар Тоқпанов, Шәкен Айманов туралы деректер бар. Бөлімдегі басқа мәтінде Ұман Тастанбеков пен Меруерт Өтекешова туралы айтылады.

Тақырыбы: театр өнері, өнер адамдары.

Естеліктегі деректерді қосымша дереккөзбен (энциклопедия, ресми сайт) тексеру — сыни талдаудың шарты.

Мазмұны мен мақсаты. Кітап алғаш «Алматы ақшамы» газетінде жарияланған естеліктерден құралған. Автордың мақсаты — аға буынды бүгінгі оқырманға таныстыру, ұрпақтар сабақтастығын жалғастыру. Ол театрдағы белгісіз әртістерге де мән береді. С. Мұратбеков оған әңгімелерін жазуға кеңес берген.

Эпизод: «Қобыланды» спектаклін Мәскеуге апарған кезде жас режиссер Серке Қожамқұловқа «Вот такой нос не годится» деп бірнеше рет айтады. Серке мұрнын қолымен періп: «Это — мой собственный нос», — дейді. Режиссер кешірім сұрайды.

А. Сейтақ «Азат елдің ар-намысы — Ата заң»

Тақырыбы: Ата заң (Конституция), тәуелсіздік.

Үзінді:

«Айналды Ата заным мызғымайтын / Тәуелсіз мемлекеттің тұғырына!»

• «мызғымайтын тұғыр» — метафора;
• мәнерлеп оқығанда «мызғымайтын», «тұғырына» сөздеріне логикалық екпін түседі;
• өлеңнің негізгі ойы: Ата заң — азат елдің ар-намысы, тәуелсіз мемлекеттің берік негізі.

Оқулықта өлең ғылыми-публицистикалық «Жеті жарғы» мәтінімен салыстырылады. Өлең — көркем стиль (бейнелі, сезімге әсер етеді), «Жеті жарғы» — ғылыми стиль (дерек, термин).

Мәтіндегі деректер: Қазақстанның Ата заңы — әлемдегі ең жас Конституциялардың бірі, ең үздік 50 конституцияның бірі.

Мысалдар

1. Д. Досжан неше роман жазған? Жауабы: 11 роман (23 хикаят, 100-ден астам әңгіме).
2. «Төрт патшаны көрген кейуана» қандай жанрда? Жауабы: хикаят.
3. «Өмірдің өзі — театр» естелігінде кімдер аталады? Жауабы: С. Қожамқұлов, Қ. Қуанышбаев, Е. Өмірзақов, А. Тоқпанов, Ш. Айманов.
4. «Мызғымайтын тұғыр» қандай құрал? Жауабы: метафора.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• «Төрт патшаны көрген кейуана» шығармасын роман деп жазады. Ол — хикаят.
• Сәбит Оразбайды жазушы ғана деп санайды. Ол — актер, естелік авторы.
• Өлеңдегі метафораны теңеу деп көрсетеді: «-дай/-дей» жоқ, сондықтан метафора.
• Ата заң туралы өлең мен «Жеті жарғы» мәтінінің стильдерін шатастырады.

Өзіңді тексер

1. Хикаятта қандай детальдар бар? — Жеделхат, Мәскеу сапары, Жәмила әже.
2. Досжанның тақырыбы қалай сипатталады? — «Домбыраның қос ішегі секілді».
3. Хикаят қай мәтінмен салыстырылады? — «Күсбегілік — ұлттық өнер».
4. Сейтақ өлеңінің негізгі ойы? — Ата заң — азат елдің ар-намысы, мемлекеттің берік негізі.
5. «Өмірдің өзі — театр» қандай өнер туралы? — Театр өнері.