Гауһар Сейітжан «Қара алтыны халқымның ...» Қ

Оқулықтық тірек

• Косымова Г., Рахманова Р., Берценова К., Сатбекова А. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 9-сынып, «Мектеп», 2019, 123, 124, 133, 134, 135-беттер
• Косымова Г., Сатбекова А., Берденова К., Рахимжанов К. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 6-сынып, «Мектеп», Алматы, 2018, 67, 68, 69, 70, 72-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мұкеева Б.Ғ. «Қазақ тілі мен әдебиеті. Тіл-байрақ», 11-сынып, 1-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 35, 56, 57, 58-беттер
• Косымова Г., Сатбекова А., Берденова К., Рахимжанов К. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 6-сынып, «Мектеп», Алматы, 2018, 69, 70, 71-беттер

Негізгі ұғымдар

• Жүніс Сахиев — «Уақыт қайтарымы» повесінің авторы.
• «Уақыт қайтарымы» — ғалым Нығмет Дүйсенұлы туралы повесть. Мәселесі — ғылым мен адамгершілік.
• Медеу (Мәдеу) Сәрсеке — «Жетінші толқын» шығармасының авторы.
• «Жетінші толқын» — соғыс жылдарының естелігі, адам тағдыры, техниканың рөлі туралы шығарма.

Теория

Ж. Сахиев «Уақыт қайтарымы»

Кейіпкер: ғалым Нығмет Дүйсенұлы. Ол Геронтология институтында екі жыл қызмет етіп, көп ғылыми жұмыс жасаған.

Оқиға: ғалымның тұңғыш перзенті дүниеге келеді. Бұрын ол «Туған соң тоңазытқышта өсіремін» деп айтатын. Енді бұл сөзінің қате екенін түсінеді. Оны ерекше әкелік сезім билейді. Бұрын тек ғылымды ойласа, енді ұлының болашағын ойлайды. Отбасының басты тірегі — перзент екенін алғаш рет түсінеді.

Мәселесі: ғылым мен адамгершілік; әкелік сезім мен ғылыми мақсат арасындағы қайшылық.

Автордың ойы кейіпкердің толғанысы, ішкі сезімі арқылы беріледі.

Мәтіндегі бас әріппен жазылатын атаулар: «Геронтология институты», «Нығмет Дүйсенұлы», «Сәкен Елгезекұлы», «Мәскеу университеті».

М. Сәрсеке «Жетінші толқын» (үзінді)

Оқиға уақыты: қырық төртінші жылдың қысы (соғыс жылдары). Үскірік аяз, дүлей боран. Үш тәулікке созылған қуғын-сүргіннен кейін кейіпкерлер шегініп, шатқалдың төріне тығылады.

Кейіпкер: Вацлав атай — білікті жолбасшы. Жолбасшың білікті болса, жол қиындығын сезбейсің.

Мекен: Карт Балқан — неше алуан ағаш өскен құтты қоныс, жер жаннаты.

Техника: немістер дизель двигателін, құралдар жеткізіп, ток өндіреді. Электр жарқылы сом жартасты тіліп жатады. Бұл — тас қамаудан шығудың бірден-бір амалы.

Мәселелері:

Түрі	Мазмұны
әлеуметтік	адамдар арасындағы қарым-қатынас, жолбасшыға сенім, адамның табиғатпен күресі
тарихи	соғыс жылдарының естелігі
қоғамдық	адам тағдыры, техниканың адам өміріндегі рөлі

Түсіндірме сөздер: мәуелеп өсу — жайқалып өсу; сом жартас — биік қатты тас; жеті қабат құрыш сауыт — берік, мықты; жан бағу — өмір сүру.

Ә. Ысқақ «Күн ұлымын»

6-сыныпта «Күн ұлымын» сабағы «Астана — өнер мен мәдениет орталығы» бөлімінде оқылады. Мәтін бойынша сұрақтар Астана, ЮНЕСКО, Астананың ауа райы туралы. Шығарманың өз мазмұны материалдарда берілмеген.

Өлең бойынша. Әкім Ысқақ — ақын, сазгер, 1960 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы Ордабасы ауданында туған. Лирикалық кейіпкер өзін Күннің ұлы, ғаламшардың тұрғыны санайды:

«Сүйеуі — Жер, демеуі — Ай, тірегі — Күн!»

Ақынның мақсаты биік: «өзің үшін өртенген» жырларын сүйікті еліне жеткізу.

Гүлжауһар Сейітжан «Қара алтыны халқымның...»

Оқулықта авторы Гүлжауһар Сейітжан деп берілген. Тақырып «Экология. Мұнай және атомдық индустрия» бөлімінде оқылады. Өлең мұнайды жырлайды: мұнай — «қара алтын қазынамыз», ол қазақ жерін кеулеп алынады, бейнеті мол. Ақын Маңғыстау алыбына сүйсінеді.

Ақын поэзиямен қатар проза да жазған: «Үміт жағалауы» (1985), «Жолайырық» (1986), «Гүлайым» (1987). Әбіш Кекілбайұлы оның өлеңдерінен қазақ қызының қасиеті көрінетінін айтады.

Мысалдар

1. «Уақыт қайтарымы» повесінің кейіпкері кім? Жауабы: ғалым Нығмет Дүйсенұлы.
2. Нығмет қай институтта қызмет етеді? Жауабы: Геронтология институтында.
3. «Жетінші толқын» үзіндісіндегі жолбасшы кім? Жауабы: Вацлав атай.
4. «Жетінші толқын» оқиғасы қай жылы өтеді? Жауабы: 1944 жылдың қысында (соғыс жылдары).

ҰБТ-дағы жиі қателер

• «Уақыт қайтарымы» мен «Жетінші толқын» шығармаларының авторларын ауыстырады.
• «Уақыт қайтарымы» мәселесін тек ғылым деп айтады. Негізгісі — ғылым мен адамгершілік арасындағы қайшылық.
• «Жетінші толқын» оқиғасын бейбіт кезең деп жазады. Ол — соғыс жылдарының естелігі.

Өзіңді тексер

1. Нығмет перзенті туғаннан кейін қалай өзгерді? — Оны әкелік сезім билеп, ұлының болашағын ойлай бастады.
2. «Туған соң тоңазытқышта өсіремін» деген кімнің сөзі? — Нығмет Дүйсенұлының.
3. «Жетінші толқын» үзіндісінде жер жаннаты деп қай жер аталады? — Карт Балқан.
4. Кейіпкерлер тас қамаудан қалай шығады? — Электрмен (ток өндіріп) жартасты тілу арқылы.
5. «Сом жартас» тіркесінің мағынасы? — Биік, қатты тас.