Болат Ұзақов «Жантаза» Болат Жотақажы Бопайұлы «Қазақы наурызнама» (үзінді) Нұртөре Жүсіп

Оқулықтық тірек

• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мукеева Б.К. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 7-сынып, 1-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2025, 75, 78, 79, 80, 81-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйтерек», 8-сынып, 2-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 65, 66, 67, 137, 138, 139-беттер
• Косымова Г., Рахманова Р., Берценова К., Сатбекова А. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 9-сынып, «Мектеп», 2019, 141, 142-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйшешек», 8-сынып, 2-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 137, 138, 139, 140, 141-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мукеева Б.К. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 7-сынып, 1-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2025, 78, 79-беттер

Негізгі ұғымдар

• «Жантаза» — Б. Ұзақовтың аңыз-ертегі сипатындағы көркем шығармасы. Басты кейіпкері — батыр Жантаза.
• «Қазақы наурызнама» — Наурыз мейрамы туралы еңбек. Оқулықта авторы Бөкейұлы Бопай деп беріледі.
• Деректі әңгіме — шын болған оқиға мен адам туралы әңгіме.
• «Бес арыс» — Д. Әшімхановтың Алаш қайраткерлері туралы кітабы.

Теория

Б. Ұзақов «Жантаза»

Мазмұны: ауылды аждаһа бір апта бойы аралайды. Ол күнде түстен кейін қой-қозы, бота, тайды жұтып, жоқ болып кетеді. Жантаза қылышын алып, аждаһаға қарай жүреді. Айбатынан айырылған мақұлықтың көзінен жас ағып, ол Жантазаның алдына жата кетеді.

Оқулықта «Аждаһа мен сұлу қыз бір кейіпкер болуы мүмкін бе?» деген сұрақ қойылады — шығарманың соңын болжау керек.

Стилі: көркем әдебиет стилі. Идеясы: жақсылық жамандықты жеңеді, батырлық пен мейірім бірге жүреді. Оқулықта ол ғылыми стильдегі «Ұлы Жібек жолы» мәтінімен салыстырылады: екеуі де ұлттық құндылықты насихаттайды, бірақ бірі дерекке, екіншісі оқиғаға сүйенеді.

Аңызда тарихи негіз болады, бірақ онда қиял да бар.

Үзіндінің жалғасы. Батыр құран оқып, мақұлыққа жақындайды; көзінен жас аққан мақұлықтың басына зерен кеседегі сүтті шашады, ол кері бұрылып жоқ болады. Ауылдан қайтар жолда түнде алдынан ақ отау көрінеді, ішінен ханшадай киінген сұңғақ бойлы қыз шығып, қонаққа шақырады. Шығарманың соңы оқулықта берілмеген.

«Қазақы наурызнама» (үзінді)

Тақырыбы: Наурыз мейрамы.

• Наурыз — көктемгі күн мен түннің теңелу мерекесі, 22 наурызда тойланады.
• Автор Наурызды «ұлыстың ұлы күні» деп бағалайды.
• Автордың көңіл күйі — шаттық, шабыт.
• Негізгі ойы: Наурыз — жаңару мен бірлік мерекесі.

Нұртөре Жүсіп «Қыран қазақ»

8-сынып оқулығындағы «Қазақ ғарышкерлері» бөлімінде Айдын Айымбетов туралы мәтін мен Нұртөре Жүсіп туралы мәтін салыстырылады. Нұртөре Жүсіп — журналист. Ол ғарыш тақырыбын насихаттаған. Ортақ мәселе — ғарыш тақырыбын таныту.

Деректі әңгімеден үзінділер. Әңгіме сынақшы-ұшқыш Тоқтар Әубәкіров туралы. Талғат Бигелдинов оның ерлігіне тәнті болып, сынақшы-ұшқышқа «ең алдымен жүрек керек» дейді. Сынақшылар құпия өмір сүреді. Тоқтар Оңғарбайұлы мақсатқа жетуді анасынан үйренгенін айтады. Ұлы Тимурға Америкадан «Боинг» фирмасында жұмыс ұсынылады, бірақ ол Қазақстанда қалады.

Нұртөре Жүсіп 1961 жылы 29 сәуірде Қызылорда облысы Шиелі ауданында туған. «Біз кімнен кембіз?» (2001), «Қазақтың қызы» (2004), «Елес пен белес» (2006) жинақтарының авторы.

Д. Әшімханов «Бес арыс» (үзінді)

Мазмұны: ХХ ғасыр басындағы қазақ қоғамының халі. Патшалық Ресейдің отарлық езгісінде халықтың тұрмысы қиындады.

Ел азаматтарын ойландырған үш мәселе:

1. Жер мәселесі — қазақ жеріне шаруаларды қоныстандыру.
2. Оқу-ағарту ісі.
3. Отаршыл басқару жүйесі — адам құқығы мен ұлттық мүддені аяқ асты ету.

Алаш идеясы — дербес ел болу, қазақты еркіндікке, тәуелсіздікке апару, қазақтың құқығын қорғау.

1917 жыл: тұңғыш саяси ұйым — Алаш партиясы құрылды; Алашорда үкіметі құрылды. Алашорда төрағасы — Ә. Бөкейхан. Құрамында М. Дулатов, Е. Омаров, М. Шоқай, М. Тынышбаев болды. Оқу комиссиясына А. Байтұрсынұлы, М. Жұмабаев, Т. Шонанов сайланды.

Мысалдар

1. «Жантаза» шығармасында ауылды кім аралайды? Жауабы: аждаһа.
2. Наурыз қай күні тойланады? Жауабы: 22 наурызда.
3. «Бес арыс» үзіндісінде аталатын үш мәселе? Жауабы: жер, оқу-ағарту, отаршыл басқару жүйесі.
4. Алашорда үкіметінің төрағасы? Жауабы: Әлихан Бөкейхан.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• «Жантаза» шығармасын ғылыми мәтін деп жазады. Ол — көркем, аңыз сипатындағы шығарма.
• Алаш партиясы құрылған жылды шатастырады. Дұрысы — 1917 жыл.
• «Деректі әңгіме» мен ертегіні шатастырады: деректі әңгіме — шын болған оқиға туралы.

Өзіңді тексер

1. Аждаһа малдың қандай түрлерін жұтады? — Қой-қозы, бота, тай.
2. Наурызды автор қалай атайды? — «Ұлыстың ұлы күні».
3. Алаш идеясының мәні? — Дербес ел болу, тәуелсіздік, қазақтың құқығын қорғау.
4. Алашорданың оқу комиссиясына кімдер сайланды? — А. Байтұрсынұлы, М. Жұмабаев, Т. Шонанов.
5. Нұртөре Жүсіп қандай тақырыпты насихаттады? — Ғарыш тақырыбын.