Б. Соқпақбаев «Он алты жасар чемпион» әңгімесі М

Оқулықтық тірек

• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рауандина А.Қ., Рахметова Р.С., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйшешек», 5-сынып, 1-бөлім, «Көкжиек-Горизонт», 2017 (қосымша таралым 2020), 27, 28, 34, 35, 36-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйтерек», 8-сынып, 1-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 81, 82, 83, 85, 86, 87-беттер
• Косымова Г., Рахманова Р., Берценова К., Сатбекова А. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 9-сынып, «Мектеп», 2019, 65, 66-беттер
• Ақтанова А.С., Жүндібаева А.Қ. «Қазақ әдебиеті», 5-сынып, Атамұра, 2017, 92-бет
• Керімбекова Б.Д., Қуанышбаева Ә.Н., Мұқанова Ж.Ж. «Қазақ әдебиеті», 7-сынып, «Мектеп», 2025, 146, 147-беттер

Негізгі ұғымдар

• Бердібек Соқпақбаев — балалар жазушысы. 1924 жылы 13 қазанда Райымбек ауданы, Қостөбе ауылында туған. Мектепті сол ауылда бітірген.
• Соқпақбаевтың «Бұлақ» өлеңі 1950 жылы «Пионер» журналында жарияланған.
• «Менің атым — Қожа» повесі алғаш рет Мәскеуде орыс тілінде жарық көрген.
• Мұхтар Шаханов — ақын. Ол Т. Айбергенов пен Ш. Қалдаяқов туралы естелік жазған.

Теория

Бердібек Соқпақбаев

5-сынып оқулығында жазушы туралы мәтін «Дұрыс / Қате» кестесімен тексеріледі.

Сұрақ	Жауап
Кім?	Бердібек Соқпақбаев — балалар жазушысы
Қай жылы туған?	1924 жылы 13 қазанда (1925 емес!)
Қайда туған?	Райымбек ауданы, Қостөбе ауылы
Алғашқы өлеңі?	«Бұлақ», 1950 жылы «Пионер» журналында
Әйгілі повесі?	«Менің атым — Қожа», алғаш Мәскеуде орыс тілінде шыққан

Соқпақбаевтың шығармалары балалар мен жасөспірімдерге арналған. «Он алты жасар чемпион» әңгімесінің атауы оның жасөспірім кейіпкер туралы екенін көрсетеді. Мазмұнын оқулықтың өз мәтінінен оқу керек.

5-сынып «Қазақ әдебиеті» оқулығында «Он алты жасар чемпион» (1951) жазушының хикаяттары қатарында аталады.

Мұхтар Шаханов

Ақындар достығы. Шаханов естелігінде Т. Айбергенов, Ш. Қалдаяқов және өзі ерекше дос болғанын айтады. Олардың біреуінің анасы: «Менің үш балам бар: үлкені — Шәмші Қалдаяқов, ортаншысы — Төлеген Айбергенов, кішісі — мына Мұхтар» деген. Шахановтың анасы 13 бала көрген, Мұхтардан басқасы түгел қайтыс болған.

«Қылмыс түбі — қорлық» (Махамбетке арналған өлең). Өлеңде бір жігіт әкесінің алдына келіп, «ерлігін» айтады. Ол Махамбеттің жақыны Ықыласты үгіттеп, топқа қосып алғанын, Махамбетті алдап өлтіріп, басын сұлтанға сыйға тартқанын айтады.

Мәселесі: сатқындық пен қорлық. Баланың «ерлігі» шын мәнінде — қорлық. Әкенің сұрағы арқылы автор ұрпақтың ар-намысын сынайды.

Шахановтың «Өркениеттің адасуы» романы мен «Компьютер басты жарты адамдар» шығармасының атаулары қазіргі өркениет пен техниканың адамға әсері туралы ойды білдіреді. Мазмұнын оқулықтан оқу керек.

Мұхтар Шаханов 1942 жылы 2 шілдеде Оңтүстік Қазақстан облысы Қасқасу ауылында туған, Қазақстанның халық жазушысы. Алғашқы жинағы — «Бақыт» (1966). 7-сынып оқулығында «Өркениеттің адасуы» жинақ деп аталады: ол ақынды әлемдік әдебиеттегі белестерге көтерген.

Сыни көзқарас білдіру реті

1. Мәтіндегі негізгі оқиғаны анықта.
2. Кімнің ісі дұрыс, кімнің ісі қате екенін белгіле.
3. Себебін талда.
4. Өз бағаңды дәлелмен бер.

Мысалдар

1. Б. Соқпақбаев қай жылы туған? Жауабы: 1924 жылы. 1925 — қате жауап.
2. «Менің атым — Қожа» повесі алғаш қай тілде шықты? Жауабы: орыс тілінде, Мәскеуде.
3. «Қылмыс түбі — қорлық» өлеңінде қандай мәселе көтеріледі? Жауабы: сатқындық пен қорлық.
4. «Менің үш балам бар» деген сөзде ортаншы бала кім? Жауабы: Төлеген Айбергенов.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Соқпақбаевтың туған жылын 1925 деп жазады.
• «Менің атым — Қожа» повесін алғаш қазақ тілінде шыққан деп ойлайды.
• Шахановтың Махамбет туралы өлеңінде жігіттің ісін ерлік деп бағалайды. Шын мәнінде — қорлық, сатқындық.

Өзіңді тексер

1. Соқпақбаевтың «Бұлақ» өлеңі қай журналда жарияланды? — «Пионер» журналында, 1950 жылы.
2. Соқпақбаев қай ауылда туған? — Қостөбе ауылында.
3. Шахановтың өлеңінде Махамбеттің жақынының аты кім? — Ықылас.
4. Шахановтың анасы неше бала көрген? — 13 бала.
5. Шаханов кімдермен ерекше дос болған? — Т. Айбергенов және Ш. Қалдаяқовпен.