Ә. Нұрпейісов «Қан мен тер» романы Д. Исабеков «Әпке» драмасы

Оқулықтық тірек

• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйтерек», 8-сынып, 1-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 107, 108, 109, 111, 112, 113-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйтерек», 8-сынып, 1-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 121, 122, 126-беттер
• Зайкенова Р., Тұрсынғалиева С.Ә. «Қазақ әдебиеті», 8-сынып, «Арман-ПВ», 2018, 171, 186, 188-беттер

Негізгі ұғымдар

• Әбдіжәміл Нұрпейісов — жазушы, «Қан мен тер» романының авторы.
• «Қан мен тер» — роман. Оқулықтағы үзіндіде балықшылардың ауыр еңбегі мен Арал теңізінің тағдыры суреттеледі.
• Роман — көлемді прозалық шығарма, онда көп кейіпкер мен көп оқиға болады.
• Драма — сахнаға арналған, кейіпкерлердің диалогы арқылы құрылған шығарма.
• Композиция — шығарманың құрылысы: кіріспе, басталуы, дамуы, шиеленісуі, шарықтау шегі, шешімі.

Теория

«Қан мен тер» романы (үзінді)

8-сынып оқулығында «Адам еңбегімен бақытты» бөлімінде романнан үзінді беріледі.

Тақырыбы: еңбек, балықшылардың өмірі.

Мазмұны: үзіндіде балықшылардың ауыр еңбегі суреттеледі. Арал теңізінің тағдыры баяндалады.

Идеясы: еңбек адамды бақытқа жеткізеді. Бөлімнің ортақ идеясы да осы.

Оқулықта Ә. Нұрпейісовтің еңбек туралы ойлары проза, поэзия және драма үзінділерімен бірге беріледі. Барлығының ортақ тақырыбы — еңбек.

Трилогия туралы. Ә. Нұрпейісов 1924 жылы Қызылорда облысы Арал ауданында туған, 1942–1945 жылдары соғысқа қатысқан. «Қан мен тер» трилогиясы үш кітаптан тұрады: «Ымырт», «Сергелдең», «Күйреу». Трилогия үшін жазушыға КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілген. Онда 1913–1920 жылдары Арал өңірінде болған тарихи оқиғалар бейнеленген.

Кейіпкерлер мен оқиға. Басты кейіпкер — балықшы жігіт Еламан: төзімді, қайсар, өз намысын ғана емес, қарапайым адамдардың намысын қорғайды. Қысқы қатты дауылда Шодыр (Федоров) балықшыларды теңізге мәжбүрлеп шығарады. Жұмсақ мұз жарылып, балықшылар мұз үстінде желмен ығып кетеді, біразы өледі. Еламан жолдастары үшін кек алып, Шодырды ұрады, сотталып, жер аударылады. Қайтып келген соң отбасын құрып, өмірге араласады. Үзіндіде Рай, Кәлен, Андрей есімдері де аталады. Трилогия негізінде «Қан мен тер» көркем фильмі түсірілген.

Композицияны анықтау реті

1. Оқиғаның басталуын тап.
2. Оның дамуын бақыла.
3. Шарықтау шегін анықта (ең шиеленісті сәт).
4. Шешімін тап.
5. Кейіпкердің әрекетіне баға бер.

Үзіндіні талдау реті

Қадам	Сұрақ	«Қан мен тер» үзіндісі
Жанр	Бұл не?	роман (проза)
Тақырып	Не туралы?	еңбек, балықшылар, Арал
Идея	Автор не айтады?	еңбек бақытқа жеткізеді
Көркем құралдар	Қалай айтады?	суреттеу, бейнелі сөздер

Драманы оқу (жалпы ереже)

«Әпке» — драма. Драманы талдағанда мыналарға назар аудар:

• кейіпкерлердің диалогы — оқиға солар арқылы дамиды;
• ремаркалар — автордың түсіндірмесі;
• тартыс (конфликт) — драманың негізі.

Драманың мазмұны мен кейіпкерлері материалдарда жоқ, оларды оқулықтың өз мәтінінен оқу керек.

Д. Исабеков «Әпке»

Дулат Исабеков 1942 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы Сайрам ауданында туған. Драматургиядағы «Әпке», «Ректордың қабылдауында» сияқты пьесаларымен белгілі. «Әпке» пьесасында шешесі қайтыс болған Қамажайдың інілерін, сіңлілерін бағып-қағып жеткізуі туралы баяндалады. Драмада коллизия бар: Қамажай бауырларының қамы үшін жеке басының бақытынан, жар сүю, махаббат сезімінен бас тартады. Оқулық: коллизия — «тағдырдың құрбандықты талап етуі».

Мысалдар

1. «Қан мен тер» романының авторы кім? Жауабы: Әбдіжәміл Нұрпейісов.
2. Оқулықтағы үзіндіде кімдердің еңбегі суреттеледі? Жауабы: балықшылардың.
3. Үзіндіде қай теңіздің тағдыры баяндалады? Жауабы: Арал теңізінің.
4. «Адам еңбегімен бақытты» бөліміндегі үзінділердің ортақ идеясы? Жауабы: еңбек адамды бақытқа жеткізеді.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Романды драмамен шатастырады: «Қан мен тер» — роман, «Әпке» — драма.
• Тақырып («еңбек») пен идеяны («еңбек бақытқа жеткізеді») ажыратпайды.
• Композиция бөліктерінің ретін бұзады: шарықтау шегі шешімнен бұрын келеді.

Өзіңді тексер

1. «Қан мен тер» қандай жанрда жазылған? — Роман.
2. «Әпке» қандай жанрға жатады? — Драма.
3. Композиция бөліктерін ата. — Кіріспе, басталуы, дамуы, шиеленісуі, шарықтау шегі, шешімі.
4. «Қан мен тер» үзіндісінің тақырыбы? — Еңбек, балықшылардың өмірі.
5. Драманың негізі не? — Тартыс (конфликт).