М.Әуезов «Абай жолы» романы, «Қайтқанда» тарауы, «Көксерек»

Оқулықтық тірек

• Әлмұханова Р., Раушанов Е., Омарханов Е. «Қазақ әдебиеті», 11-сынып, «Жазушы», 2020, 103, 104, 105, 106, 107, 122, 170, 172, 174, 175-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мұкеева Б.Ғ. «Қазақ тілі мен әдебиеті. Тіл-байрақ», 11-сынып, 2-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 53, 54, 55, 56-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйтерек», 8-сынып, 2-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 54, 55, 56, 57-беттер
• Косымова Г., Сатбекова А., Берденова К., Рахимжанов К. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 6-сынып, «Мектеп», 2018, 131-бет
• Керімбекова Б.Д., Қуанышбаева Ә.Н., Мұқанова Ж.Ж. «Қазақ әдебиеті», 7-сынып, «Мектеп», 2025, 84, 86–99-беттер
• Зайкенова Р., Сакенова Р., Нурланова Л.Н. «Қазақ әдебиеті», 11-сынып (қоғамдық-гуманитарлық бағыт), «Арман-ПВ», 2020, 77, 78-беттер

Негізгі ұғымдар

• Мұхтар Әуезов — «Абай жолы» эпопеясының авторы.
• «Абай жолы» — алғашқы қазақ роман-эпопеясы. Ол төрт кітаптан тұрады.
• Роман-эпопея — бүкіл бір дәуірді, халық тағдырын кең суреттейтін көлемді шығарма.
• «Қайтқанда» — бірінші кітаптың бірінші тарауы.
• «Көксерек» — Әуезовтің адам мен табиғат, қасқыр мен адам туралы әңгімесі.

Теория

«Абай жолы» роман-эпопеясы

Құрылымы — төрт кітап. Әр кітап — кейіпкердің өсуіндегі жаңа саты:

1. Бірінші кітап — жас Абай ауыл өміріне араласады.
2. Екінші кітап — ақын әрі ойшыл Абай сөзге бет бұрады.
3. Үшінші кітап — Абай кедейлер жағына шығып, зорлыққа қарсы күреседі.
4. Төртінші кітап — оның күресі ауылдан шығып, қала шенеуніктеріне дейін жетеді.

Төрт кітап бірге мынадай сұраққа жауап береді: адам қалай халықтың ары мен ұжданына айналады?

Жарық көруі: 1-кітап «Абай» деген атпен 1942 жылы, 2-кітап «Абай жолы» деген атпен 1947 жылы, 3-кітап 1952 жылы, 4-кітап 1956 жылы шыққан. Төрт том — 26 тарау, 2 эпилог.

Кейіпкерлер. Романда шын өмірде болған адамдар бар: Абай, Құнанбай, Тоғжан, Әйгерім, Базаралы, Ербол, Жиренше, Оразбай.

Көтерілген мәселелер: жеке адамның бостандығы, әділдік, халық тағдыры, адамгершілік таңдау. Жер дауы жеке істің әлеуметтік мәселеге айналғанын көрсетеді. Тіл мен сөз — халықты біріктіретін күш.

Жаңалығы: роман тарихты, фольклорды және психологияны біріктірді. Бүкіл дәуір бір адамның ішкі дүниесі арқылы көрсетілді. Роман көп тілге аударылған, шетел жазушылары жоғары бағалаған.

«Қайтқанда» тарауы

Роман жол оқиғасымен басталады: жас Абай қаладан ауылға қайтып келе жатады. Жолда қарақшылармен кездесу болады. Оқырман бірден қауіпті де, Абайдың мінезін де көреді. Бұл — шығарманың басталуы (завязка).

«Қайтқанда» тарауында отбасы, теңдік, әйел тағдыры мәселелері де көтеріледі. Әлеуметтік мәселе — әйелдің қоғамдағы орны.

Абайдың балалық шағы туралы деректер (6-сынып): ол әжесі Зере мен анасы Ұлжанның қолында өскен. Шын аты — Ибраһим, әжесі оны «Абай» деп атаған.

«Көксерек» әңгімесі

Тақырыбы: адам мен табиғат, қасқыр мен адам.

Мазмұны: әңгімеде қасқыр мен адамның қақтығысы арқылы табиғаттың бұзылуы көрсетіледі.

Мәселесі: адамның табиғатқа әсері, табиғатты бұзудың салдары.

Идеясы: табиғатты аялау керек. Оқулықта әңгіме Қызыл кітап туралы мәтінмен салыстырылады — екеуінің де ортақ мәселесі табиғатты қорғау.

Сюжеті (7-сынып оқулығы бойынша; онда шығарма повесть деп аталады). Адамдар жеті күшіктің бесеуін өлтіріп кетеді; көк күшікті ауылда бала Құрмаш асырайды. Ауыл иттері оны талайды, бірақ Көксерек қыңқ етпейді; адамдар оны «қырыс, ұры, тұқымы жау» деп атайды, Құрмаш оны қолдайды. Жаз ортасында Көксерек ірі көк қасқыр болып шығады, Жұмаштың қара ала төбетін жеңеді. Ауылға қасқыр шапқанда соларға еріп кетіп, ақыры далаға кетеді; ақ қасқырмен бірге тіршілік етіп, Қараадыр елінің малына шабады. Кейін қасқырлар тобының көсемі Көк шолақты жеңіп, топ басшысы болады.

Бір күні Көксерек қой бағып жүрген Құрмашқа тап болып, танымай, баланы өлтіреді. Құрмаштың жаназасынан соң аңшы Қасен мен Бейсембай иті Аққасқамен қасқырды қуады. Аққасқа мен Көксерек алысып жатқанда, Қасен мен Бейсембай жетіп, Көксеректі соғып алады. Ауылға әкелінген қасқыр Құрмаштың асыраған күшігі екені танылады; Құрмаштың әжесі «Бауырына салып өсіргеннен басқа не қып еді менің құлыным?!» деп жоқтайды. Әңгіме желісі бойынша 1973 жылы «Көксерек» фильмі түсірілген (режиссері Толомуш Өкеев, Құрмаш рөлінде — Қамбар Уәлиев).

Мысалдар

1. «Абай жолы» неше кітаптан тұрады? Жауабы: төрт кітаптан.
2. Алғашқы қазақ роман-эпопеясы? Жауабы: М. Әуезовтің «Абай жолы».
3. Абай қай кітапта кедейлер жағына шығады? Жауабы: үшінші кітапта.
4. «Көксерек» әңгімесінің идеясы? Жауабы: табиғатты аялау, адам мен табиғат арасындағы байланысты бұзбау.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• «Абай жолы» романының кейіпкерлерін ойдан шығарылған деп санайды. Олардың көбі — тарихи тұлғалар.
• «Қайтқанда» тарауын романның соңы деп жазады. Ол — бірінші кітаптың басы.
• «Көксеректі» аңшылық туралы қызықты әңгіме деп қана түсінеді. Негізгі мәселе — адам мен табиғат қарым-қатынасы.
• Төрт кітаптың ретін ауыстырады.

Өзіңді тексер

1. «Абай жолы» романы қалай басталады? — Жол оқиғасымен, қарақшылармен кездесумен.
2. Романдағы тарихи тұлғаларды ата. — Абай, Құнанбай, Тоғжан, Базаралы, Ербол, Жиренше, Оразбай.
3. Төртінші кітапта Абайдың күресі қайда жетеді? — Ауылдан шығып, қала шенеуніктеріне дейін.
4. «Қайтқанда» тарауында қандай әлеуметтік мәселе бар? — Әйелдің қоғамдағы орны, теңдік.
5. «Көксерек» әңгімесі қандай мәтінмен салыстырылады? — Қызыл кітап туралы мәтінмен.