С.Мұқанов «Саятшы Ораз» әңгімесі Қ. Аманжолов «Жас дәурен» Т. Әлімқұлов «Қараой» әңгімесі

Оқулықтық тірек

• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйтерек», 8-сынып, 1-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 95, 96, 97, 98, 99-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйтерек», 8-сынып, 2-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 4, 5, 6, 7, 8-беттер
• Косымова Г., Рахманова Р., Берценова К., Сатбекова А. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 9-сынып, «Мектеп», 2019, 95, 96-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйшешек», 8-сынып, 1-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 95, 109, 111, 112, 114-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйшешек», 8-сынып, 2-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 19, 21, 22-беттер

Негізгі ұғымдар

• Сәбит Мұқанов — 1900 жылы 20 сәуірде Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданы, Жаманшұбар деген жерде туған жазушы. Оқулықта ол «қазақ әдебиетінің классигі», «сөз зергері», «майталман жазушы» деп аталады.
• Қасым Аманжолов — 1911 жылы Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы, Қызыларай қыстауында туған ақын.
• Төлеген Әлімқұлов — 1925 жылы Қызылорда облысында туған жазушы, «сөз зергері».
• Саятшылық — құспен (бүркітпен) аң аулау өнері.

Теория

С. Мұқанов «Саятшы Ораз»

Мазмұны: әңгімеде Ораздың саятшылығы, аңшылығы, табиғатпен етене байланысы суреттеледі.

Тақырыбы: саятшылық, аңшылық, адам мен табиғат.

Идеясы: адам еңбегімен, табиғатпен табыса білсе, бақыт табады.

Мұқанов туралы мәтінде мынадай тіркестер бар: «тұңғыш қаламгер», «сөз зергері», «ауыл мұғалімі», «майталман жазушы».

Оқулықтағы үзінділер бойынша. Ораз — жасы алпысты орталаған, денесі тік, жүрісі шапшан аңшы әрі құсбегі. Әкесі Қаша да аңшы болған. Ол жалғыз оқты шиті мылтықпен атады, қыста бүркіт, жазда қаршыға мен тұйғын салады. Малы туралы әзілдеп: «Көктің құсы, жердің аңы түгелімен менікі», — дейді.

• Ораз олжасын сатпайды, адамдарға үлестіреді, үйіне бірер күнге азық қана әкеледі. Ең жақсы көретіні — балалар, олар аңға бірге ереді.
• Ол — әңгімеші, аңшылық туралы әңгімелері балаларға ертегідей қызық.
• Баяндаушының әкесі Мұқан төсек тартып, үйде мал да, қаражат та қалмайды. Ораз көрші ақысын айтып, олжасын ортақ етуді ұсынады: екі үйдің дастарқаны қосылады.
• Мергендігі: тойда жұрт бозторғайды қуған тұрымтайды көреді. Ораз тұрымтайды атып түсіріп, торғайды құтқарады.

Оқулық қорытындысы: Ораз — қайырымды адам.

Қ. Аманжолов «Жас дәурен»

Ақын жастық шақты жырлайды.

«Жас дәурен — гүл жазира қайран жазым»

Идеясы: жастық шақтың қадірін білу, оны өнермен, әнмен байланыстыру.

Ақын жастық тез өтетінін біледі: өмірге екі рет келмейді, сондықтан өз үлесін мол алғысы келеді. Ән мен күйді, өлеңді тастай алмайтынын айтады.

Ақын туралы деректер:

• 1936–1941 жылдары Алматыда «Социалистік Қазақстан», «Лениншіл жас» газеттерінде қызмет істеген;
• бірінші өлеңдер жинағы 1938 жылы «Өмір сыры» деген атпен шыққан;
• поэмалары: «Ақын елім туралы аңыз», «Боран», «Біздің дастан», «Жамбыл тойында»;
• 1941–1945 жылдары Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан;
• өз өлеңіне ән шығарған; домбыра, сырнай, скрипка, пианино тартқан;
• шығармалары орыс тіліне және басқа тілдерге аударылған.

Мәтінде көтерілген мәселе — таланттың мәңгілігі: ақын ерте кетсе де, оның асыл жырлары қалды.

Т. Әлімқұлов «Қараой»

Әлімқұлов — тарихи тұлғаларды жырлаған жазушы. Оқулықтағы тірек сөздер: Қараой, тарихи тұлға, жырау, ақын, халық, ерлік. Тұрақты тіркестер: «суырып салма ақын», «сөз зергері», «халық еркесі».

«Қараой» әңгімесінде Махамбет бейнесі суреттеледі.

Ортақ идея: тарихты білу, тарихи тұлғаны құрметтеу.

Оқулықтағы үзінді бойынша. 8-сыныптың 2-бөлімінде әңгіменің фабуласы: Махамбетті өз туысы сатқындықпен өлтіреді.

Оқиға желісі:

• Махамбет Исатайдан айырылғанына сегіз жыл үш ай болған. Елден аулақ, Қараойда үш ай жалғыз отырады.
• Туысы Ықылас Баймағамбет сұлтанның жансыздарын ақынның жалғыз үйіне бастап келеді. Ақынды жабылып ұрып өлтіреді.
• Ақынның соңғы ойы «Қайран халқым!» деген сөзге сияды.
• Жанаберген би Ықыласқа ашуланады. Ықылас Махамбеттің атын мінеді: оған сұлтанның әмірі деп сылтауратады.

Оқулық бойынша Т. Әлімқұлов тарихи тұлғалар Абай мен Махамбеттің бейнесін сомдаған.

Мысалдар

1. С. Мұқанов қай жерде туған? Жауабы: Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданы, Жаманшұбар.
2. «Саятшы Ораз» әңгімесінің идеясы? Жауабы: адам еңбегімен, табиғатпен табыса білсе, бақыт табады.
3. Қ. Аманжоловтың алғашқы жинағы? Жауабы: «Өмір сыры» (1938).
4. «Қараой» әңгімесінде кімнің бейнесі бар? Жауабы: Махамбеттің.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Мұқанов пен Аманжоловтың туған жерлерін шатастырады: Мұқанов — Жаманшұбар (Солтүстік Қазақстан), Аманжолов — Қызыларай (Қарағанды, Қарқаралы).
• «Жас дәурен» өлеңін тек махаббат туралы деп түсінеді. Негізгі ойы — жастық пен өнердің қадірі.
• «Қараой» әңгімесін Аймауытовтікі деп жазады. Авторы — Т. Әлімқұлов.

Өзіңді тексер

1. С. Мұқанов қай жылы туған? — 1900 жылы.
2. Қ. Аманжолов қандай аспаптарда ойнаған? — Домбыра, сырнай, скрипка, пианино.
3. Қ. Аманжолов қай жылдары соғысқа қатысқан? — 1941–1945 жылдары.
4. Т. Әлімқұлов қай облыста туған? — Қызылорда облысында.
5. «Саятшы Ораз» әңгімесінің тақырыбы? — Саятшылық, аңшылық, адам мен табиғат.