Т. Айбергенов «Бір тойым бар», М

Оқулықтық тірек

• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рауандина А.Қ., Рахметова Р.С., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйшешек», 5-сынып, 1-бөлім, «Көкжиек-Горизонт», 2017 (қосымша таралым 2020), 15, 16, 17, 25-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мукеева Б.К. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 7-сынып, 2-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2025, 71, 76, 90, 91-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйтерек», 8-сынып, 1-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 81, 82, 83, 86, 87, 89, 90, 91-беттер
• Косымова Г., Рахманова Р., Берценова К., Сатбекова А. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 9-сынып, «Мектеп», 2019, 38, 39-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мұкеева Б.Ғ. «Қазақ тілі мен әдебиеті. Тіл-байрақ», 11-сынып, 2-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 181, 182, 185, 186-беттер
• Косымова Г., Сатбекова А., Берденова К., Рахимжанов К. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 6-сынып, «Мектеп», 2018, 147, 148-беттер

Негізгі ұғымдар

• Төлеген Айбергенов — лирик ақын. 1937 жылы 8 наурызда Қарақалпақ елінің «Қоңырат» деген жерінде туған. Өлеңдері 1957 жылдан жарияланған. 1967 жылы қайтыс болған. Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты.
• Мұқағали Мақатаев — 1931 жылы 9 ақпанда Алматы облысы, Райымбек (бұрынғы Нарынқол) ауданы, Қарасаз ауылында туған ақын.
• Мақатаевтың жыр жинақтары: «Ильич» (1964), «Армысыңдар, достар» (1966), «Мавр» (1970), «Аққулар ұйықтағанда» (1973), «Шуағым менің» (1975).
• Мақатаевтың пікірі: нағыз ақын алдымен ойшыл, философ болуы қажет.
• Фариза Оңғарсынова — ақын. Оның сөзі: «Кітап оқымаған адам — тамырсыз қанбақ».

Теория

Т. Айбергенов «Бір тойым бар»

Өлеңде той көрінісі суреттеледі. Мәтін түрі — сипаттау мен пайымдау. Оқулықта ол «Сендер — менің бақытымның бұлағы...» өлеңімен салыстырылады. Онда ақын адамдармен бірлігін жырлайды. Екі өлеңде де автордың көңіл күйі көрінеді.

Өлеңнің мазмұны бойынша мысал: тойы болса, ақын ешкімді билетпей қайтармайды, қарттар да ән салмай үйіне қайтпайды. Мұнда шартты рай (-са/-се) қолданылған.

М. Шахановтың естелігі: Төлеген Айбергенов, Шәмші Қалдаяқов және Шаханов ерекше дос болған.

М. Мақатаев «Наурыз»

Тақырыбы — Наурыз мейрамы, салт-дәстүр, сапарға кеткен ұлдарға сыбаға сақтау. Идеясы — жаңару мен жақсылық, адамдардың бірлігі мен шаттығы.

«Наурыз, наурыз, күн игі! / Күні игі жердің түрі игі»

Өлеңде бір үй бір үйді қонаққа шақырады, ырыс шашылады.

М. Мақатаев «Ертең біз жол жүреміз»

Ақын болашақ ұрпаққа үндеу жасайды. Жол ұзақ, асу биік, сапар алыс. Ақын қорқауды, өсекшіні қатарға алмауға шақырады. Жат қылықты Болашаққа апармау керек.

Идеясы — болашаққа жақсылықпен, таза болып бару. «Болашақ» сөзі жаңа ұрпақтың бейнесі ретінде қолданылған.

Ф. Оңғарсынова «Оюлар»

Фариза Оңғарсынова (1939–2014) — көптеген өлең жинағының авторы. Өлеңде лирикалық кейіпкер текеметтің түріне сүйсініп («Түрін-ай текеметтің!»), әжесін, оның үйреткен оюларын еске алады; ұзақ іздесе де әжесінің көзіндей оюларды таба алмайды. Соңында текеметтен әжесінің саусақтарын көреді. Өлеңде текемет, басқұр, желбау сияқты қолөнер сөздері бар. Тақырыбы: ұлттық қолөнер, ою-өрнек.

М. Мақатаев «Сағатым қайда, сағатым?»

Өлеңде сұрақ, леп және шақыру интонациясы кезектесіп келеді. «Соқ, соқ, соқ, менің сағатым!» деген жолдар шақыру интонациясымен оқылады. Өлең 11-сыныпта «Уақыт — сыншы» бөлімінде оқылады, яғни тақырыбы — уақыт.

М. Мақатаев «Тоқта, ботам!»

Ата немересіне (ботасына) тоқтап, артынан келе жатқан атасына жол беруді сұрайды.

«Тоқта, ботам! Атаң келеді артыңда!»

Бұл жол қайырма ретінде қайталанады. «Ботам» — балаға айтылатын еркелету сөзі. Ақын бос күлкіні дария-шалқар даналыққа қарсы қояды.

Негізгі ойы — үлкенді құрметтеу, оған жол беру. Кеңес беретін — ата (әке емес).

Ф. Оңғарсынова

Материалдарда ақынның «Кітап оқымаған адам — тамырсыз қанбақ» деген сөзі берілген. Бұл — метафора.

Мысалдар

1. Т. Айбергенов қай жылы, қай жерде туған? Жауабы: 1937 жылы, Қарақалпақстандағы Қоңыратта.
2. «Тоқта, ботам!» өлеңінде кім кеңес береді? Жауабы: ата. Қате жауап — әке.
3. «Наурыз» өлеңінде қандай дәстүр аталады? Жауабы: сапарға кеткен ұлдарға сыбаға сақтау.
4. «Аққулар ұйықтағанда» жинағының авторы? Жауабы: Мұқағали Мақатаев (1973).

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Айбергенов пен Мақатаевтың туған жерлерін шатастырады: Айбергенов — Қоңырат, Мақатаев — Қарасаз.
• «Ертең біз жол жүреміз» өлеңін саяхат туралы деп түсінеді. Мұнда «жол» — болашаққа бару.
• «Тоқта, ботам!» өлеңінде ақыл айтушыны әке деп жазады.
• «Кітап оқымаған адам — тамырсыз қанбақ» сөзін Мағжанға телиді. Бұл — Ф. Оңғарсынованың сөзі.

Өзіңді тексер

1. Мақатаевтың пікірінше, нағыз ақын қандай болуы керек? — Алдымен ойшыл, философ.
2. «Ертең біз жол жүреміз» өлеңінде ақын кімдерді қатарға алмауға шақырады? — Қорқауды, өсекшіні.
3. «Бір тойым бар» өлеңінде мәтіннің қандай түрлері басым? — Сипаттау мен пайымдау.
4. «Наурыз» өлеңінің идеясы? — Жаңару, жақсылық, адамдардың бірлігі.
5. Т. Айбергенов қандай сыйлықтың лауреаты? — Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының.