І. Есенберлин «Көшпенділер» Ә.Нұршайықов «Аңыз бен ақиқат» (үзінді)

Оқулықтық тірек

• Косымова Г., Рахманова Р., Берценова К., Сатбекова А. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 9-сынып, «Мектеп», 2019, 46, 49, 50-беттер
• Зайкенова Р., Сакенова Р., Нурланова Л.Н. «Қазақ әдебиеті», 11-сынып (қоғамдық-гуманитарлық бағыт), «Арман-ПВ», 2020, 17-бет
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мукеева Б.К. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 7-сынып, 2-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2025, 138, 140, 141-беттер
• Зайкенова Р., Сакенова Р., Нурланова Л.Н. «Қазақ әдебиеті», 11-сынып (қоғамдық-гуманитарлық бағыт), «Арман-ПВ», 2020, 20, 21-беттер
• Шығыс Қазақстан облыстық А.С. Пушкин атындағы кітапханасы: esimder.pushkinlibrary.kz/en/writers-and-poets/777-.html
• Sputnik Қазақстан: ru.sputnik.kz/20210414/proizvedenie-izdanie-nurshaikhov-16794726.html

Негізгі ұғымдар

• Ілияс Есенберлин — «Көшпенділер» трилогиясының авторы.
• «Көшпенділер» — тарихи трилогия. Онда XV–XIX ғасырлардағы Қазақ хандығы кезеңі суреттеледі.
• Трилогия — үш кітаптан тұратын біртұтас шығарма.
• Әзілхан Нұршайықов — «Ақиқат пен аңыз» романының авторы.
• «Ақиқат пен аңыз» — Бауыржан Момышұлы туралы қаһармандық роман.

Теория

І. Есенберлин «Көшпенділер»

Басылу тарихы:

Жыл	Оқиға
1976	«Жазушы» баспасынан жарық көрді
1978	Мәскеуде орыс тілінде басылды (аударған — Морис Симашко)
1983	Польшада басылды
1986	Венгрияда басылды

Мазмұны: XV–XIX ғасырлар аралығындағы Қазақ хандығының өмірі.

Жаңалығы: Есенберлин қазақ әдебиетінде алғаш рет XV–XIX ғасырлардың кең тарихи көрінісін жасады. Оны ұлттың өз тағдырын өзі шешу идеясымен байланыстырды.

Трилогия құрамы: I кітап — «Алмас қылыш» (1971 ж.), II кітап — «Жанталас» (1973 ж.), III кітап — «Қаһар» (1969 ж.). Үшінші кітаптың атауы алғашында «Хан Кене» болған, саяси жағдайға байланысты өзгертілген. Роман-хроника деп аталады, негізгі идеясы — еркіндік рухы, тәуелсіздік; «Қаһар» романының кейіпкерлері — Кенесары хан, Наурызбай.

Үзінді (9-сынып). Үзіндіде Әбілқайыр Ордасының Ақкөл жағасындағы асы суреттеледі. Шілденің басы, Ақкөлдің кең даласы көк шалғынға бөленген. Алыстан Едіге батыр мен Тоқтамыс ханның сүйектері қойылған Ұлытау мен Кішітаудың шыңдары көрінеді.

Үзіндінің негізгі ойы: ел бірлігі мен тарихи жады. Ас беру — ұрпақтың ата-баба рухына тағзым етуі.

Көшпелі мәдениет туралы. Оқулықта көшпенділер табиғатқа жақын өмір сүргені айтылады. Оларда табиғатқа негізделген дүниетаным, ақынжандылық, қиялшылдық дамыған. Рухани мәдениет шежіре, фольклор, ауыз әдебиеті арқылы сақталған.

Ә. Нұршайықов «Ақиқат пен аңыз»

Тақырыбы: Ұлы Отан соғысының даңқты қаһарманы, гвардия полковнигі Бауыржан Момышұлының өмірі мен ерлігі.

Идеясы: ерлік пен әділдікті дәріптеу, ұрпаққа үлгі ету. Шығармада шындық пен әділдік дәріптеледі.

Автор туралы. Әзілхан Нұршайықов Семейдегі Абай атындағы педагогикалық институтта оқыған, еңбек жолын мұғалім болып бастаған. М. Шолоховтың «Адам тағдыры» шығармасын қазақ тіліне аударған.

Жазылу формасы ерекше: бүкіл оқиға автор мен кейіпкердің диалогына құрылған.

Бауыржанның мінездемесі:

• өз айтқанынан қайтпайтын, ер мінезді;
• жас кезінен әкесінің сөзін жадында сақтап өскен;
• өлсе де өтірік айтпайтын, жамандық ойламайтын, ақжүрек, қайырымды;
• соғыстың даңқты жауынгері, әскери қолбасшы, стратег, тактик.

Ол неге батыр болды? Себебі ол әділ және батыл еді, шындықты жақсы көрді.

Ә. Нұршайықов 1922 жылы туған, 2011 жылы қайтыс болған.

Мысалдар

1. «Көшпенділер» трилогиясы алғаш қай жылы жарық көрді? Жауабы: 1976 жылы.
2. Трилогияны орыс тіліне кім аударды? Жауабы: Морис Симашко.
3. «Ақиқат пен аңыз» романының басты кейіпкері? Жауабы: Бауыржан Момышұлы.
4. «Ақиқат пен аңыз» романының жазылу ерекшелігі? Жауабы: оқиға автор мен кейіпкердің диалогына құрылған.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• «Көшпенділер» суреттейтін кезеңді қате айтады. Дұрысы — XV–XIX ғасырлар.
• «Ақиқат пен аңыз» романының авторын Б. Момышұлы деп жазады. Авторы — Ә. Нұршайықов, Момышұлы — кейіпкер.
• Трилогия деп екі кітапты шығарманы атайды. Трилогия — үш кітап.
• Ас беру көрінісінің мағынасын той деп түсінеді. Ас — ата-баба рухына тағзым.

Өзіңді тексер

1. «Көшпенділер» үзіндісінде кімнің Ордасының асы суреттеледі? — Әбілқайырдың.
2. Ас қай көлдің жағасында болды? — Ақкөлдің.
3. Ұлытау мен Кішітауда кімдердің сүйегі қойылған? — Едіге батыр мен Тоқтамыс ханның.
4. Бауыржан Момышұлының әскери атағы (романда)? — Гвардия полковнигі.
5. «Ақиқат пен аңыз» романының идеясы? — Ерлік пен әділдікті дәріптеу.