С. Мұратбеков «Телі өскен ұл» повесі, «Жусан иісі» О. Бөкей «Апамның астауы» әңгімесі

Оқулықтық тірек

• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мұкеева Б.Ғ. «Қазақ тілі мен әдебиеті. Тіл-байрақ», 11-сынып, 2-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 120, 121, 125, 126, 132, 134, 136, 137, 138, 139, 143, 145, 146, 147-беттер
• Косымова Г., Сатбекова А., Берденова К., Рахимжанов К. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 6-сынып, «Мектеп», Алматы, 2018, 145, 146-беттер
• Ақтанова А.С., Жүндібаева А.Қ., Жұмекенова Л.Қ. «Қазақ әдебиеті», 6-сынып, Атамұра, 2018, 60, 61, 77, 78-беттер
• Тұрсынғалиева С.Ч., Зайкенова Р. «Қазақ әдебиеті», 6-сынып, «Арман-ПВ», 2018, 95–108-беттер

Негізгі ұғымдар

• Сайын Мұратбеков — жазушы, «Телі өскен ұл» повесінің авторы. Ол туралы Ғабит Мүсірепов, Шерхан Мұртаза, Сағат Әшімбаев пікір айтқан.
• «Телі өскен ұл» — соғыс жылдарында бір-бірін жоғалтып алған ана мен бала туралы повесть.
• Телі — екі ананың сүтін емген, екі ананың тәрбиесін көрген бала.
• Антитеза — қарама-қарсы қою. Психологиялық суреттеу — кейіпкердің ішкі сезімін көрсету.

Теория

«Телі өскен ұл» повесі

Тақырыбы: соғыс жылдарындағы ана мен бала тағдыры.

Оқиға желісі:

• Соғыс жылдары ана мен бала бір-бірін жоғалтып алады.
• Сергейді қазақ анасы Қадиша апа асырап алып, өсіреді.
• Сергейдің туған анасы — Евдокия Филиповна — оны іздеп Қазақстанға келеді.
• Ана мен бала отыз жеті жылдан кейін кездеседі.

Кейіпкердің келбеті: «Осынау өңін дала желі тотықтырған иықты әдемі жігіт» — Сергейдің бейнесі.

Көркемдік ерекшелігі:

• Антитеза мен психологиялық суреттеу: екі ана — бірі орысша, бірі қазақша сөйлеп — бір-біріне мұңын шаққандай болады.
• Ана мен бала кездескен сәттегі көз жасы, дауыс ырғағы — сезімді көрсететін құралдар.

Автор позициясы: кейіпкер тағдыры арқылы беріледі — соғыс зардабы, ана мен баланың қасіреті.

Негізгі ойы: бейбітшілік пен бірліктің қадірін білу. Ортақ тақырып: қасірет пен қуаныш, жоғалту мен қайта табысу.

Повесть 11-сыныпта «Толеранттылық — халық бірлігі» бөлімінде оқылады. Бұл повестің ұлттар достығы идеясымен байланысты екенін көрсетеді.

Повесть бойынша фильм

Кейіпкер	Актер
Евдокия Филиповна	Лидия Смирнова
Сергей	Виталий Гришко
Қадиша	Бикен Римова

Повестегі психологиялық суреттеу фильмде ым-ишара, дауыс ырғағы арқылы беріледі.

Бөлімнің қосымша деректері

• Қазақстан халқы ассамблеясы 1995 жылдың 1 наурызында құрылды.
• 2010 жылы сәуірде «Ел бірлігі» доктринасы қабылданды.

С. Мұратбеков: өмірбаян деректері

Сайын Мұратбеков (1936–2007) 1936 жылы 15 қазанда Алматы облысы Қоңыр ауылында туған. Алғашқы жинағы — «Менің қарындасым» (1961). Кейінгі кітаптары: «Ауыл оты» (1964), «Көгорай» (1967), «Жабайы алма» (1972), «Дос іздеп жүрмін» (1973). 1977 жылы оның сценарийі бойынша «Тел өскен ұл» фильмі түсірілді. Шоқтығы биік «Жабайы алма» романы үшін Мемлекеттік сыйлық алған. 2014 жылы «Жусан иісі» «Бір ел — бір кітап» акциясында жыл кітабы болып ұсынылды.

С. Мұратбеков «Жусан иісі» (повесть)

Уақыты: 1942 жылдың жазынан басталатын соғыс жылдары.

Кейіпкерлер: Аян; әңгімені айтушы бала; Есікбай, Садық; мұғалім Иманжанов; Бапай шал. Аянның прототипі — жазушы ауылындағы тобығы тайғақ Ұзақбай деген бала.

Оқиға желісі:

• Аян әжесімен ауылға көшіп келеді: әкесі майданда, анасы екі ай бұрын қайтыс болған.
• Есікбайдың тиісуіне шыдамай төбелесіп, оны жеңеді.
• Мектепте зеректігімен көзге түседі, балаларға майданға хат жазуды үйретеді.
• Бұзауға мініп құлап, тобығы тайғақ болып қалады, ойындардан шет қалады.
• Әжесі өледі. Аян Бапай шалдың үйіне көшеді.
• Балаларды ат қораның төбесіне жинап, жетім бала туралы ертегі айтады.
• Әкесінің, ағасының киімінен шығатын жусан иісін балалар бірге еске алады.
• Қаралы қағаз келгенде, Аян ат қорада жасырынып, жалғыз жылайды, сыртқа шыққан соң күліп тұрады.
• Аянды балалар үйіне жібереді. Жаз сайын жусан иісі айтушыға Аянды есіне түсіреді.

Мағынасы: оқулықта повесть соғыс кезінде жетім қалған ұрпаққа қойылған ескерткіш деп бағаланады.

О. Бөкей «Апамның астауы»

Оралхан Бөкей (1943–1993) 1943 жылы 28 қыркүйекте Шығыс Қазақстан облысы Қатон-Қарағай ауданы Шыңғыстай ауылында туған. Алғашқы жинағы — «Қамшыгер» (1970).

Мазмұны (оқулықтағы үзінділер бойынша): баяндаушы — соғыстан кейінгі жылдардағы балалық шағын еске алатын бала. Апасының ауыл шетіндегі үйіне балалар жиналады, ол бүкіл ауыл балаларының ортақ анасындай болады. Апасынан ағаштан жасалған келі мен астау қалады. Соңында баяндаушы адам өмірін одан қалған жарық астауға теңейді.

Сөздік: пима — жүннен басылған қысқы аяқкиім; тоқал там — шатыры жоқ үй; келі — дән түйетін ағаш құрал; астау — ағаштан жасалған ыдыс.

Мысалдар

1. Сергейді кім асырап алды? Жауабы: Қадиша апа.
2. Ана мен бала неше жылдан кейін кездесті? Жауабы: отыз жеті жылдан кейін.
3. Повестің негізгі ойы? Жауабы: бейбітшілік пен бірліктің қадірін білу.
4. Фильмде Қадишаның рөлін кім ойнады? Жауабы: Бикен Римова.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Сергейдің туған анасы мен асырап алған анасын шатастырады: туған анасы — Евдокия Филиповна, асырап алған — Қадиша.
• «Телі өскен ұл» шығармасын роман деп жазады. Ол — повесть.
• Повестің тақырыбын тек соғыс деп айтады. Негізгісі — ана мен бала тағдыры, ұлттар бірлігі.

Өзіңді тексер

1. «Телі өскен ұл» повесінің авторы? — Сайын Мұратбеков.
2. Евдокия Филиповна Қазақстанға не үшін келді? — Ұлы Сергейді іздеп.
3. Повестегі антитеза қалай көрінеді? — Бірі орысша, бірі қазақша сөйлеген екі ананың мұңдасуы.
4. С. Мұратбеков туралы пікір айтқан жазушыларды ата. — Ғ. Мүсірепов, Ш. Мұртаза, С. Әшімбаев.
5. Повесть 11-сыныпта қай бөлімде оқылады? — «Толеранттылық — халық бірлігі».