М.Мағауин «Бір атаның балалары», Қ. Жұмаділов «Қаздар қайтып барады»

Оқулықтық тірек

• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мұкеева Б.Ғ. «Қазақ тілі мен әдебиеті. Тіл-байрақ», 11-сынып, 2-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 101, 102, 106, 107, 110, 111, 112, 113-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рауандина А.Қ., Рахметова Р.С., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйшешек», 5-сынып, 2-бөлім, «Көкжиек-Горизонт», 2017 (қосымша таралым 2020), 85, 90, 92, 97, 98, 99-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рауандина А.Қ., Рахметова Р.С., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйшешек», 5-сынып, 2-бөлім, «Көкжиек-Горизонт», 2017, 90, 94, 95, 96-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мұкеева Б.Ғ. «Қазақ тілі мен әдебиеті. Тіл-байрақ», 11-сынып, 2-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 110, 112, 113-беттер

Негізгі ұғымдар

• Мұхтар Мағауин — жазушы, 1940 жылы туған. 5-сынып оқулығында ол «Қазақстандағы халықтар достастығы» бөлімінде аталады.
• Қабдеш Жұмаділов — қаламгер, «Қаздар қайтып барады» повесінің авторы.
• Повесть — әңгімеден үлкен, романнан шағын прозалық шығарма.
• Көші-қон — адамдардың бір жерден екінші жерге қоныс аударуы.
• Атажұрт — ата-бабаның жері, туған ел.
• Қандас — бір қаннан тараған, бір ұлттың адамы.

Теория

Қ. Жұмаділов «Қаздар қайтып барады»

Жанры: повесть.

Тақырыбы: көші-қон, атажұрттан жырақтау.

Мазмұны: кейіпкерлердің тағдыры арқылы отаннан айырылу трагедиясы суреттеледі.

Әлеуметтік мәселелер:

• көші-қон;
• ұлттық бірліктің әлсіреуі;
• атажұртқа деген сағыныш.

Атауының мағынасы: қаздар — көктемде туған жеріне қайтатын құстар. Атау отанға оралу, атажұрт сағынышы идеясын бейнелейді.

Жаңа сөздер: отандас, көнбіс, қандас.

Әлем әдебиетімен салыстыру. Әлем әдебиетінде де қоныс аудару, жырақтау тақырыбы бар. Ортақ тұсы — отан сағынышы. Өзгешелігі — ұлттық бояу, тіл, дәстүр.

Оқулықтағы байланыс. Повесть «Көші-қон тарихы» бөлімімен бірге оқылады. Онда көші-қонның тарихи кезеңдері мен себептері кесте, сызба арқылы көрсетіледі. Сызбада көші-қонның себеп — салдар байланысы бар. Графикалық мәтінді оқу реті: атауын оқу → шартты белгілерді түсіну → деректерді салыстыру → тенденцияны анықтау → қорытынды.

Кейіпкерлер (оқулықтағы үзінділер бойынша). Басты кейіпкер — қарт. Ол немересі Төлеутайды сағынып, «сенен қалай ғана айырылдым екен?» деп күйзеледі. Немересі жетіге толып мектепке барғанда, қарт қуанып той жасаған. Бір үзіндіде қарт көкжал қасқырдан қашып, биік тастың қуысын паналайды.

М. Мағауин «Бір атаның балалары»

5-сынып оқулығында Мағауин туралы мәтін бар. Сұрақтар: Мұхтар Мағауин — кім? Ол қай жылы туған? (1940 жылы) Қай университетті бітірген? Қандай атақтары бар?

Мәтін «Қазақстандағы халықтар достастығы» бөлімінде тұр. Осы бөлімнің деректері:

• Қазақстанда 130-дан астам ұлттың өкілдері тұрады;
• Қазақстан — түрлі ұлт өкілдерінің басын қосқан ұлы мекен;
• Қазақстан халқы ассамблеясы 1995 жылы 1 наурызда құрылды.

Шығарманың атауы («бір атаның балалары») бөлімнің идеясымен үндес: түрлі ұлттар бір елдің балалары сияқты тату өмір сүреді. Шығарманың өз мазмұнын оқулықтан оқу керек.

Шығарма туралы (оқулық бойынша). Жанры — повесть. Мұхтар Мағауин 1940 жылы 2 ақпанда Семей облысы Шұбартау ауданында туған. Шығарма соғыс жылдарында қазақ халқының өзге ұлт өкілдерін бауырына басқаны туралы.

Оқиға желісі: соғыс кезінде ауданның тоғыз колхозына елу төрт бала жіберіледі. Басқарма ауылға алты бала әкеледі: қазақтың екі баласы, ағайынды Ертай мен Нартай; татар баласы Рашид; Оля деген қыз; Яков; неміс баласы Зигфрид. Ахмет шал панасыз қалған неміс баласын таңдап алып, үйіне әкетеді. Зигфрид Вольфганг Вагнер ертеңіне Зекен Ахметұлы Бегімбетов болып оянады. Кейін Зигфрид — совхоздың бас зоотехнигі, Зигфрид Вольфгангович Бегімбетов, үйі толған бала.

Идеясы: халықтар достығы, қазақ отбасының жетім балаға мейірімі.

Мысалдар

1. «Қаздар қайтып барады» повесінің авторы? Жауабы: Қабдеш Жұмаділов.
2. Повесте қандай мәселе көтеріледі? Жауабы: көші-қон, атажұрттан жырақтау, отан сағынышы.
3. Мұхтар Мағауин қай жылы туған? Жауабы: 1940 жылы.
4. Қазақстан халқы ассамблеясы қашан құрылды? Жауабы: 1995 жылы 1 наурызда.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• «Қаздар қайтып барады» шығармасын роман деп жазады. Ол — повесть.
• Повестің атауын тек құстар туралы деп түсінеді. Мағынасы — отанға оралу.
• Мұхтар Мағауин мен Мұхтар Әуезовті шатастырады.

Өзіңді тексер

1. Повестегі отаннан айырылу трагедиясы қалай суреттеледі? — Кейіпкерлердің тағдыры арқылы.
2. «Қандас» сөзінің мағынасы? — Бір қаннан тараған, бір ұлттың адамы.
3. Повесть пен әлем әдебиетіндегі шығармалардың ортақ тұсы? — Отан сағынышы.
4. Қазақстанда неше ұлттың өкілдері тұрады? — 130-дан астам.
5. «Қаздар қайтып барады» қай бөліммен бірге оқылады? — «Көші-қон тарихы».