Мәтінмен жұмыс

Оқулықтық тірек

• Косымова Г., Сатбекова А., Берденова К., Рахимжанов К. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 6-сынып, Мектеп, 2018, 26, 27, 28-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйтерек», 1-бөлім, 8-сынып, Көкжиек-Горизонт, 2020, 4, 5, 6, 11-беттер
• Косымова Г., Рахманова Р., Берценова К., Сатбекова А. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 9-сынып, Мектеп, 2019, 43, 44, 117, 118, 182, 183-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мұкеева Б.Ғ. «Қазақ тілі мен әдебиеті. Тіл-байрақ», 1-бөлім, 11-сынып, Көкжиек-Горизонт, 2020, 62, 63, 64, 66-беттер
• Сол авторлар, «Қазақ тілі мен әдебиеті. Тіл-байрақ», 2-бөлім, 11-сынып, Көкжиек-Горизонт, 2020, 85, 86, 87, 88-беттер
• Жұмабаева Ә.Е., Уайсова Г.И., Сәдуақас Г.Т. «Қазақ тілі», 2-сынып, Атамұра, 2017, 81-бет
• Ермекова Т.Н., Бертілеуова К.Ә., Абишева Р.А. «Қазақ тілі», 9-сынып, Арман-ПВ, 2019, 36, 42-беттер

Негізгі ұғымдар

• Тақырып – мәтін не туралы.
• Негізгі ой – автор айтпақ болған басты түйін; бүкіл мәтінді қамтиды.
• Қосалқы ой / қосымша ақпарат – негізгі ойды дәлелдейтін не нақтылайтын жеке деталь.
• Тірек сөздер – мәтінде жиі қайталанатын, мағыналық өзекті сөздер.
• Факт – дәлелденген нақты дерек; көзқарас – автордың бағасы; детальді ақпарат – есім, күн, жер, нақты бөлшек.
• Мақсатты аудитория – мәтін арналған оқырман.

Теория

1. Негізгі және қосымша ақпарат. Негізгі ақпарат «мәтін не туралы?» сұрағына жауап береді, қосымша ақпарат детальдарды нақтылайды. Алматы туралы мәтінде негізгі ақпарат – Алматы – ұлттық сәулет элементтері бар ең әдемі қалалардың бірі; қосымша ақпарат – ғимараттар тізімі (Республика алаңы, Ұлттық кітапхана, «Медеу») және 1994–1996 жылдары ашылған ескерткіштер. Тыңдалым кезінде: 1) мәтінді толық тыңда; 2) тірек сөздерді жаз; 3) тақырыпты анықта; 4) негізгіні детальдан бөл; 5) серігіңе сұрақ қойып тексер.

2. Негізгі ойды табу.

1. жиі қайталанатын тірек сөздерді белгіле;
2. автордың пікірін, көңіл күйін білдіретін сөйлемдерді тап;
3. қорытынды сөйлемді тап – негізгі ой көбіне мәтін соңында болады;
4. қосалқы ойды негізгі ойдан ажырат;
5. түйінді бір сөйлеммен айт. Мысалы, Әлібек пен Саша диалогында Әлібек мектептің кең кабинетін, компьютерін мақтайды (қосалқы ой – мектептің жабдығы), Саша жаңашылдық тек техникамен өлшенбейтінін айтады. Негізгі ой – инновация – оқушының өз бетінше шешім қабылдауы. Тірек сөздер: жаңашылдық, инновация, өзекті мәселе. «Екі тілді білген – екі адам» мәтінінде негізгі ой: тіл білу адамның рухани дүниесін байытады; қосалқы ой – әр елдің әдебиеті мен мәдениетін тану.

3. Факт пен көзқарас.

Факт	Көзқарас
дәлелденген, тексеруге болатын дерек	автордың бағасы, пікірі
Абай былай деді	Абай дұрыс айтты
Елімізде ауыл шаруашылығында 2,4 миллион адам жұмыс істейді	Менің ойымша, ..., себебі ...

Детальдар (есім, күн, жер, суреттеу) кейіпкердің мінезін, дәуір келбетін ашады (М. Әуезовтің «Абай жолы» романынан үзінді).

4. Мақсатты аудитория. Аудиторияны мәтіннің белгілері арқылы анықтаймыз: сөздік құрамы, терминдердің көптігі, түсіндірме сөздіктің болуы, сұрақтардың сипаты. Материалдық мәдениет үлгілеріне киіз үй, ер-тұрман, ат әбзелдері жатады – оқушыға арналған танымдық мәтін; термині көп мәтін – зерттеушіге арналған ғылыми-танымдық мәтін.

5. Стильді анықтау.

• Ғылыми стиль: терминдер (гендік инженерия, микробиологиялық өндіріс), нақты деректер мен сандар, объективті баяндау, қорытынды тұжырым.
• Публицистикалық стиль: автордың бағасы, риторикалық сұрақ, қоғамды іске шақыру: Оның орнына ұлттық тағамдарды тұтынсақ ше?! Талдау реті: мәтіннің қызметі → лексикасы (термин бар ма?) → синтаксисі (сөйлем түрлері) → қорытынды.

6. Мәселеге баға беру және эссе. Өз көзқарасыңды дәлелмен жеткіз: менің ойымша..., себебі...; дәлел ретінде мәтіннен мысал келтір. Эссе құрылымы: кіріспе (мәселе қойылады) → негізгі бөлім (артықшылығы мен кемшілігі салыстырылады, деректермен дәлелденеді) → қорытынды (түйін). Мысалы, Б. Момышұлының «Техника қаншама дамып жетілгенмен, ойлайтын, парасатты адамның орнын ауыстыра алмайды» деген пікірі бойынша эссе.

Мәтін түрлері. Әңгімелеу – бірінен кейін бірі болатын әрекет, оқиға баяндалады (не болды? не істеді?). Сипаттау – заттың, құбылыстың сын-сипаты беріледі (қандай?). Пайымдау – түсіндіруді қажет ететін ой айтылып, дәлелденеді (неліктен?).

Ресми-іскерлік стиль – құжаттар стилі: кеңсе құжаттары (өтініш, қолхат, түсініктеме, жолдама), іскерлік құжаттар (келісімшарт, заң, жарғы, нұсқаулық, қызметтік хат). Тұрақтылығымен, тар шеңберлі қолданысымен ерекшеленеді.

Мысалдар

1-мысал. Алматы туралы мәтінде қайсысы қосымша ақпарат? А) Алматы – ең әдемі қалалардың бірі; В) Қалада «Медеу», Ұлттық кітапхана бар. — Жауабы: В (деталь, тізім).

2-мысал. Факт пен көзқарасты ажыратыңыз: 1) Абай айтты; 2) Абай дұрыс айтты. — 1 – факт, 2 – көзқарас (бағалау сөзі дұрыс).

3-мысал. Елімізде ауыл шаруашылығы өндірісінде 2,4 миллион адам жұмыс істейді. Биотехнология ғылымы ұсынған әдістер арқылы шешу мүмкін болып отыр. Стилі? — Ғылыми: нақты сан, термин, объективті тұжырым.

4-мысал. Әлібек пен Саша диалогының негізгі ойы? А) мектепте компьютер көп; В) жаңашылдық – оқушының өз бетінше шешім қабылдауы. — Жауабы: В; А – қосалқы ой.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Мәтіннің бірінші сөйлемін автоматты түрде негізгі ой деп алу.
• Қосалқы ой мен негізгі ойды, тақырып пен детальды шатастыру.
• Тек ұсақ детальдарды есте сақтап, жалпы мағынаны жіберіп алу.
• Автордың көзқарасын анықтамай, өз пікіріңді мәтінге таңу.
• Стильді тек мазмұнына қарап анықтап, тілдік белгілерін (термин, риторикалық сұрақ) таппау.
• Баға бергенде дәлел келтірмей, мәтін мазмұнын қайталау.

Өзіңді тексер

1. Негізгі ой дегеніміз не? — Автор айтпақ болған, бүкіл мәтінді қамтитын басты түйін.
2. Негізгі ойды табудың бір тәсілі? — Қайталанатын тірек сөздерді белгілеу (немесе қорытынды сөйлемді табу).
3. Факт пен көзқарастың айырмасы? — Факт – дәлелденген дерек, көзқарас – автордың бағасы.
4. Мақсатты аудиторияны қалай анықтаймыз? — Сөздік құрамы, терминдердің көптігі, сұрақтардың сипаты бойынша.
5. Публицистикалық стильдің бір белгісі? — Риторикалық сұрақ немесе іске шақыру (автордың бағасы).