Құрмалас сөйлем синтаксисі

Оқулықтық тірек

• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мукеева Б.К. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 2-бөлім, 7-сынып, Көкжиек-Горизонт, 2025, 70, 85, 98, 99, 101, 115, 117-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйтерек», 2-бөлім, 8-сынып, Көкжиек-Горизонт, 2020, 67, 68, 72, 73, 106, 107-беттер
• Косымова Г., Рахманова Р., Берценова К., Сатбекова А. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 9-сынып, Мектеп, 2019, 83, 84, 119, 129, 130, 147, 149, 154, 155, 161, 164, 171, 187, 188, 193-беттер
• Ермекова Т.Н., Бертілеуова К.Ә., Абишева Р.А. «Қазақ тілі», 9-сынып, Арман-ПВ, 2019, 155, 167–168-беттер

Негізгі ұғымдар

• Құрмалас сөйлем – екі не одан көп жай сөйлемнен құралған сөйлем.
• Салалас – жай сөйлемдер тең дәрежеде байланысады (жалғаулықпен не жалғаулықсыз).
• Сабақтас – бір жай сөйлем (бағыныңқы) екіншісіне (басыңқы) бағынады; бағыныңқының баяндауышы тиянақсыз тұлғада болады (-са, -ғанда, -ған соң, -у үшін...).
• Түрін анықтау: мағыналық қатынасты тап → жалғаулықты не баяндауыш тұлғасын тап → сұрақ қой.

Теория

1. Салалас құрмалас сөйлем түрлері.

Түрі	Мағынасы	Жалғаулығы	Мысал
ыңғайлас	оқиғалар қатар, бір бағытта	және, әрі, мен/бен/пен, да/де; жалғаулықсыз	Наурыз келді, әлем жаңарды.
қарсылықты	бір ой екіншісіне қарсы	бірақ, алайда, дегенмен, сонда да, ал	Қазіргі таңда жастарға көп жағдай жасалған, алайда оны көбі пайдаланбайды.
себеп-салдар	себеп пен нәтиже	өйткені, сондықтан	Күн суық болды, сондықтан біз үйде қалдық.
кезектес	әрекеттер алмасып отырады	біресе, бірде, кейде	Наурызда біресе ән шырқалады, біресе күй ойналады.
талғаулы	екі әрекеттің бірін таңдау	не...не, немесе, я...я	Не еңбек етеміз, не артта қаламыз.
түсіндірмелі	екінші бөлік біріншісін түсіндіреді	жалғаулықсыз; сол, сонша, сондай	Біз сабақта ғылым жемісін пайдаланамыз: компьютермен жұмыс істейміз...

Тыныс белгілері:

• ыңғайлас жалғаулықсыз байланысса – үтір; қарсылықтыда үтір жалғаулықтың алдынан қойылады: ..., бірақ ...;
• түсіндірмелі салалас жалғаулықсыз, іргелес байланысса – қос нүкте;
• түсіндірмелінің бірінші бөлігінде сол, сонша, соншалық, сондай сілтеу есімдігі болса – сызықша: Ғылыми-техниканың дамығаны сонша – компьютерсіз сабақ мүмкін емес.

2. Сабақтас құрмалас сөйлемнің алты түрі: шартты, қарсылықты, мезгіл, себеп, қимыл-сын, мақсат.

Шартты бағыныңқы – басыңқыдағы ойдың болу шартын білдіреді. Сұрақтары: қайтсе? не етсе? қайткенде? қайтпейінше? Баяндауышы:

• шартты рай -са/-се: Қайрат пен төзім жетсе, адамның жеңбейтіні жоқ;
• болымсыз көсемше -май/-мей, -пейінше: Зиянкестермен күреспейінше, мол өнім ала алмаймыз;
• жатыс септігіндегі есімше -ғанда/-генде: Биотехнология қарқынды дамығанда, азық-түлік сапасы жақсарады.

Қарсылықты бағыныңқы – ойлар бір-біріне қарсы қойылады. Сұрақтары: қайтсе де? не етсе де? қайткенмен? Тұлғалары: -са да/-се де, -ғанмен/-генмен, бола тұра: Мен соған айтпасам да, сен оны білесің. Білек бір болғанмен, саусақ басқа.

Мезгіл бағыныңқы – басыңқыдағы іс болатын уақытты білдіреді. Сұрақтары: қашан? қашаннан бері? қашанға шейін? Тұлғалары: -ғанда/-генде, -ған кезде (шақта); -ғанға дейін (шейін); -ғаннан соң (кейін); -ғанша; -ғалы/-гелі: Екеуі кешке үйден шыққанда, қонақтар әлі тарамаған екен. Күн ұясына көніп келген кезде, Амангелдіге тағы он шақты адам кездесті.

Себеп бағыныңқы – басыңқыдағы ойдың себебін айтады. Сұрақтары: неліктен? не себепті? неге? Тұлғалары:

• -ғандықтан/-гендіктен: Үйдің іші қараңғы болғандықтан, Замзагүл есікті айқара ашып қойды;
• есімше + соң: Балуан ауылға кешкен соң, қалғандары да тақым суыта бастады;
• болымсыз көсемше: Ол өзін-өзі тоқтата алмай, тағы да жеуге кірісті.

Мақсат бағыныңқы – басыңқыдағы әрекеттің мақсатын білдіреді. Сұрақтары: не мақсатпен? не үшін? не етпек болып? Тұлғалары:

• -мақ/-мек болып: Марат оқымақшы болып, қалаға кетті;
• тұйық етістік + үшін: Ол білім алу үшін, біраз қалаларды аралады. Аттың дүбірі естілмеу үшін, біз ауылдың шетіне қарай бұрылдық.

Қимыл-сын бағыныңқы – қалай? қайтіп? сұрағына жауап береді.

Тыныс белгісі: бағыныңқы басыңқының алдында келсе, олардың арасына үтір қойылады.

3. Сөйлемді түрлендіру реті: 1) жай сөйлемдер арасындағы мағыналық қатынасты анықта; 2) керекті түрді таңда; 3) бағыныңқыны тиісті тұлғада құр; 4) басыңқыны қос; 5) үтір қойып, мағынаны тексер. Түрлендіргенде мағына сақталады, тек тұлға мен сұрақ ауысады.

Қимыл-сын бағыныңқы басыңқыдағы ойдың қалай орындалғанын білдіреді. Жасалу жолдары: 1) -а, -е, -й, -ып, -іп, -п көсемшесі; 2) есімшеге -дай, -дей жалғану; 3) есімшеге күйі, күйінде, қалпы, қалпында, бетте көмекші есімдерінің тіркесуі; 4) болымсыз етістікке есімше мен шығыс септігі жалғану: Ол ештеңені уайымдамастан, бірден ұйқыға басқойды.

Аралас құрмалас сөйлем – жай сөйлемдері салаласып та, сабақтасып та байланысатын сөйлем. Кемінде үш бөліктен тұрады; құрамында жалғаулықты да, жалғаулықсыз да сөйлемдер болады; салалас пен сабақтастың тыныс белгісі ережелері сақталады.

Мысалдар

1-мысал. Ұлыс күні кейде күн жылы болады, кейде суық келеді. — Жалғаулық кейде...кейде, жай сөйлемдер тең: салалас, кезектес.

2-мысал. Үйдің іші қараңғы болғандықтан, Замзагүл есікті ашып қойды. — Бағыныңқы баяндауышы -ғандықтан, сұрағы неліктен?: себеп бағыныңқы сабақтас.

3-мысал. Сәйкестендіріңіз: 1) Жаңбыр жауса, ...; 2) Сабақ біткен соң, ...; 3) Білім алу үшін, ...; 4) Айтпасам да, .... А) мақсат; В) қарсылықты; С) шартты; D) мезгіл. — 1–С, 2–D, 3–А, 4–В.

4-мысал. Тыныс белгісін қойыңыз: Ғылыми-техниканың дамығаны сонша компьютерсіз сабақ мүмкін емес. — Бірінші бөлікте сонша бар, түсіндірмелі салалас: ...сонша – компьютерсіз...

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Салалас пен сабақтасты баяндауыштың тұлғасына қарамай ажырату.
• Ыңғайлас пен қарсылықты жалғаулықтарды шатастыру: және – қарсы қою емес.
• Түсіндірмеліде қос нүкте мен сызықшаны шатастыру.
• Мезгіл мен шартты бағыныңқыны (-ғанда, -са) сұрақ қоймай шатастыру.
• Себеп пен мақсатты шатастыру: себеп – неліктен?, мақсат – не үшін?.
• Бағыныңқыдан кейін үтір қоймау.

Өзіңді тексер

1. Салалас пен сабақтастың басты айырмасы? — Салаласта жай сөйлемдер тең, сабақтаста бағыныңқы басыңқыға бағынады.
2. Кезектес салаластың жалғаулықтары? — Біресе, бірде, кейде.
3. Сабақтастың неше түрі бар? — Алты.
4. Мезгіл бағыныңқының сұрақтары? — Қашан? қашаннан бері? қашанға шейін?
5. -ғанмен/-генмен қай бағыныңқыны жасайды? — Қарсылықты бағыныңқыны.