Етістік, етістік категориялары; Үстеу, түрлері; Шылау; Еліктеу сөз; Одағай

Оқулықтық тірек

• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рауандина А.Қ., Рахметова Р.С., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйшешек», 1-бөлім, 5-сынып, Көкжиек-Горизонт, 2017 (қосымша таралым 2020), 115, 117, 118-беттер
• Сол авторлар, «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйшешек», 2-бөлім, 5-сынып, Көкжиек-Горизонт, 2017 (қосымша таралым 2020), 4, 5, 15, 20, 27, 31, 34, 35, 41, 64-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мукеева Б.К. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 1-бөлім, 7-сынып, Көкжиек-Горизонт, 2025, 67, 78, 79, 104, 110, 113, 124, 125, 130, 131-беттер
• Сол авторлар, «Қазақ тілі мен әдебиеті», 2-бөлім, 7-сынып, Көкжиек-Горизонт, 2025, 5, 16, 27, 32, 49, 50, 51-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйтерек», 1-бөлім, 8-сынып, Көкжиек-Горизонт, 2020, 59, 63, 73, 74, 114, 115, 131, 132-беттер
• Сол авторлар, «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйтерек», 2-бөлім, 8-сынып, Көкжиек-Горизонт, 2020, 17, 18-беттер
• Косымова Г., Рахманова Р., Берценова К., Сатбекова А. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 9-сынып, Мектеп, 2019, 44, 52, 53, 59, 66, 71, 88, 89-беттер
• Әрінова Б.А., Раева Г.М., Кәрімова Г.С., Жұмекенова Л.К. «Қазақ тілі», 6-сынып, Атамұра, 2018, 166, 170-беттер

Негізгі ұғымдар

• Етістік – қимылды білдіреді; категориялары: болымды/болымсыз түр, етіс, шақ, рай.
• Үстеу – қимылдың мезгілін, мекенін, мақсатын, себебін, дәрежесін білдіреді; түрленбейді.
• Шылау – байланыстыратын не қосымша мән үстейтін көмекші сөз.
• Еліктеу сөз – дыбысқа, құбылысқа еліктеуден туған сөз; одағай – көңіл күйді, шақыру-жекіруді білдіреді.

Теория

1. Болымды және болымсыз етістік. Болымсыз түрі:

1. -ма/-ме, -ба/-бе, -па/-пе: бар-ма, кел-ме-ді, айт-па, сен-бе;
2. -ған/-ген + жоқ: барған жоқ, келген жоқ;
3. -ған, -атын, -ар, -мақ + емес: барған емес, айтпақ емес. Болымсыздық негізгі етістікке де, көмекші етістікке де жалғанса, мағына болымды болады: айтпай қоймады («айтпай тұра алмады»).

2. Етіс.

Етіс	Мағынасы	Жұрнағы	Мысал
өздік	іс иесінің өзіне бағытталады	-ын, -ін, -н	жуынды, киінді
өзгелік	іс басқа біреу арқылы жасалады	-ғыз/-гіз, -қыз/-кіз, -дыр/-дір, -тыр/-тір, -т	салғызды, келтірді
ортақ	бірнеше адам бірлесіп істейді	-ыс, -іс, -с	жазысты, сөйлесті
ырықсыз	орындаушы көрсетілмейді	-ыл, -іл, -л; түбір л-ға бітсе -ын, -ін, -н	хат жазылды, үй тазаланды, алынды

Етіс жұрнақтары қабаттаса алады: сайластырды.

3. Шақ.

• Жедел өткен: -ды/-ді, -ты/-ті: бітірді.
• Бұрынғы өткен: -ған/-ген, -қан/-кен есімшесі не -ып/-іп/-п көсемшесі + жіктік: бергенмін, рақаттанғанмын.
• Ауыспалы өткен: -атын/-етін, -йтын/-йтін: Әмір ауылға жиі баратын.
• Мақсатты келер: -мақ/-мек, -бақ/-бек, -пақ/-пек (бармақпын); -ғалы/-гелі + отыр, тұр, жүр, жатыр (талқылағалы отырмын); -айын/-ейін (айтайын).
• Болжалды келер: -ар/-ер, -р (келермін, айтарсың); тұйық етістік + керек/тиіс/қажет (айтуым керек, оқуы тиіс).

4. Рай.

• Бұйрық рай – бұйыру, өтіну, кеңес, тыйым: барайын, бар, барыңыз, барсын; барайық, барыңдар, барыңыздар. Өтіну -шы/-ші арқылы: айтыңызшы. Еңбек ет, ерінбе!
• Шартты рай – -са/-се + жіктік: барсам, барсаң, барсаңыз, барса, барсақ, барсаңдар. Көбіне құрмалас сөйлемнің бірінші бөлігінде баяндауыш болады: Фильмді көрсем, мазмұнын айтып берер едім.
• Қалау рай – тілек, ниет. Жасалу жолдары: 1) -ғы/-гі, -қы/-кі + тәуелдік + кел (тапқым келеді, оның барғысы келді); 2) -са/-се + екен/игі (қолдансам екен, білсе игі); 3) -ғай/-гей, -қай/-кей (қолданғайсыз); 4) -у + -ды + қалаймын (пайдалануды қалаймын).

5. Үстеу.

• Мезгіл (қашан? қашаннан?): бүгін, кеше, ертең, қазір, таңертең, кешке, жазғытұрым, жыл сайын.
• Мекен (қайда? қайдан?): ілгері, кейін, әрі, бері, жоғары, төмен, алда, артта, жолшыбай, тысқары.
• Мақсат: әдейі, жорта, әдейілеп, қасақана.
• Себеп-салдар: босқа, құр босқа, амалсыздан, лажсыздан, шарасыздан, бекерге.
• Күшейткіш: тым, аса, өте, нағыз, тіптен, әбден, қатты (аса маңызды, тым ыстық). Түрін етістікке сұрақ қойып анықтаймыз: Алыстан (қайдан?) музыка естіледі – мекен.

6. Шылау.

• Жалғаулық: ыңғайлас – мен (бен, пен), да/де/та/те, және, һәм, әрі; қарсылықты – бірақ, алайда, дегенмен, әйтпесе, сонда да. Мен/бен/пен соңғы дыбысқа қарай: дауысты мен ұяңнан кейін мен/бен, қатаңнан кейін пен (тыныштық пен).
• Септеулік: атау септікпен – үшін, сайын, сияқты, туралы; барыспен – дейін, шейін, қарай, таман; шығыспен – кейін, соң, бері, бұрын; көмектеспен – қатар, қабат, бірге: Ажардан кейін кел. Үйге таман жақындадық.
• Демеулік: сұрау (ма, ме, ба, бе, па, пе, ше), күшейту (ғой, қой), болжау (мы, мі), шектеу (ғана): Сен ше? Ол – ұлт ұстазы ғой.

7. Еліктеу сөз. Еліктеуіш – дыбысқа еліктеу (тарс, шыр, гүр, сарт-сұрт); бейнелеуіш – көру арқылы сипаттау (жалт, морт, қисаң-қисаң). Көбіне ет- етістігімен тіркеседі: Есік тарс етті. Сағат шыр етті.

8. Одағай. Үш түрі: көңіл күй (алақай, пай-пай, әттеген-ай, қап), жекіру (тәйт, тек, жа), шақыру – малға (құрау-құрау – жылқы, кес-кес – түйе, пұшайт-пұшайт – қой). Белгілері: толық лексикалық мағынасы жоқ, басқа сөзбен грамматикалық байланысқа түспейді, сөйлем мүшесі болмайды.

Мөлшер үстеуі қимылдың не сынның теңдік, көлемдік мөлшерін білдіреді; қанша? қаншалық? қаншама? сұрақтарына жауап береді: мұнша, сонша, онша, соғұрлым, әжептәуір, бірен-саран, талай, бірқатар, едәуір. Сын-қимыл (бейнелік) үстеуі қимылдың сапалық белгісін, өту тәсілін, амалын білдіреді; қалай? қалайша? кімше? сұрақтарына жауап береді: әрең.

Мысалдар

1-мысал. Кітап оқылды, хат жазылды – қай етіс? — Ырықсыз етіс: орындаушы көрсетілмеген, -ыл, -л жұрнағы.

2-мысал. Сәйкестендіріңіз: 1) бармақпын; 2) келермін; 3) баратын; 4) бітірді. А) жедел өткен; В) ауыспалы өткен; С) болжалды келер; D) мақсатты келер. — 1–D, 2–С, 3–В, 4–А.

3-мысал. Қалау рай қай сөйлемде? А) Барсам, көремін. В) Сайт тапқым келеді. С) Еңбек ет! — Жауабы: В (-қы + м + келеді).

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Өздік пен ырықсыз етісті шатастыру; түбір л-ға біткенде -ын, -ін, -н жалғамау.
• Бірлесіп істелген әрекетті өзгелік етіспен беру.
• Шартты райды бұйрық раймен, қалау райды шақпен шатастыру.
• Мен/бен/пен таңдауда қателесу.
• Одағайды сөйлем мүшесі деп талдау; еліктеуіш пен бейнелеуішті ажыратпау.

Өзіңді тексер

1. Ортақ етістің жұрнақтары? — -ыс, -іс, -с.
2. Шартты рай қандай жұрнақпен жасалады? — -са/-се.
3. Мекен үстеуінің сұрақтары? — Қайда? қайдан?
4. Үшін, туралы қай септіктегі сөзден кейін келеді? — Атау септігі.
5. Тарс пен жалт сөздерінің айырмасы? — Тарс – еліктеуіш (дыбыс), жалт – бейнелеуіш (көрініс).