Казахский язык · ЕНТ 2026 · 01. Сөз таптары-1
Зат есім, көмекші есім; Сын есім, сын есімнің шырайлары; Сан есім, сан есімнің түрлері
Чтобы пройти тест, нужно войти или зарегистрироваться.
Конспект
Оқулықтық тірек
- Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рауандина А.Қ., Рахметова Р.С., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйшешек», 1-бөлім, 5-сынып, Көкжиек-Горизонт, 2017 (қосымша таралым 2020), 9, 10, 11, 13, 14, 27, 30, 41, 55, 56, 64, 75, 77, 84, 86, 90, 95, 98, 103-беттер
- Косымова Г., Сатбекова А., Берденова К., Рахимжанов К. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 6-сынып, Мектеп, 2018, 8, 15, 16, 21, 24, 31, 34, 36, 45, 50, 55, 57, 58, 59-беттер
- Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мукеева Б.К. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 1-бөлім, 7-сынып, Көкжиек-Горизонт, 2025, 5, 22, 31, 35, 44, 48, 51, 52, 59-беттер
- Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйтерек», 1-бөлім, 8-сынып, Көкжиек-Горизонт, 2020, 5, 6, 13-беттер
- Әрінова Б.А., Раева Г.М., Кәрімова Г.С., Жұмекенова Л.К. «Қазақ тілі», 6-сынып, Атамұра, 2018, 105–106-беттер
- Жұмабаева Ә.Е., Уайсова Г.И., Сәдуақас Г.Т. «Қазақ тілі», 3-сынып, 2-бөлім, Атамұра, 2018, 29-бет
Негізгі ұғымдар
- Зат есім – затты атайды, кім? не? сұрағына жауап береді.
- Көмекші есім – лексикалық мағынасы әлсіреген, зат есіммен тіркесіп келетін есім: түбі, шеті, бойы, жаны, маңы, төңірегі, қасы, арасы, ортасы, іші, басы, жағы, соңы.
- Сын есім – заттың белгісін білдіреді, қандай? қай? сұрағына жауап береді.
- Сан есім – заттың санын, ретін, мөлшерін білдіреді.
- Есімдік – зат есім, сын есім, сан есімнің орнына жүреді.
Теория
1. Зат есім.
- Жалқы есім – жеке ат: Алматы, Айару, Ақтөс; бас әріппен жазылады. Жалпы есім – ортақ атау: қала, қыз, ағаш, ит.
- Деректі – көзге көрінетін зат: кітап, мектеп, тақта, гүл. Дерексіз – ұғым, сезім: ақыл, бақыт, намыс, достық, мақсат.
- Көптік мәнді есімдер: жиынтықты білдіреді (сүт, ұн, жүн, алтын, шындық) немесе қос мүше-заттарды атайды (көз, құлақ, етік, шаңғы).
- Көптік жалғау: -лар/-лер, -дар/-дер, -тар/-тер: қала → қалалар, тіл → тілдер, кітап → кітаптар. Жалғау соңғы дыбысқа қарай таңдалады: үй+ге, дастарқан+ға, қонақ+ты.
2. Көмекші есім. Тәуелдік жалғауының III жағында тұрады және алдыңғы зат есіммен бірге сөйлемнің бір мүшесі болады: ауылдың жаны, үйдің қасы, мектептің маңы, курстың соңында, бес айдың ішінде. Жаны жеке тұрса – жай зат есім; кеңістік не уақыт қатынасын білдірсе – көмекші есім.
3. Сын есім.
- Мағынасына қарай: түс (ақ, көк, жасыл), көлем-пішін (биік, тар, ұзын, кішкентай), салмақ (ауыр, жеңіл), орналасу (жақын, алыс, ішкі, сыртқы), сапа (жақсы, мейірімді), дәм-иіс (ащы, қышқыл, хош иісті).
- Сапалық сын есім – түбір күйінде: көк, жақсы, ащы, нәзік, епті. Қатыстық сын есім жұрнақ арқылы жасалып, басқа затқа қатысты белгіні білдіреді: орманды, қалалық, ауылдық, таулы, жергілікті.
- Сын есім зат есімнің алдында тұрады: биік үй, ақ қағаз.
4. Сын есімнің шырайлары.
| Шырай | Жасалуы | Мысал |
|---|---|---|
| салыстырмалы | -ырақ/-ірек, -рақ/-рек | жақсырақ, биігірек, суығырақ |
| -лау/-леу, -дау/-деу, -тау/-теу | жасылдау, биіктеу, аласалау | |
| -ғылт, -шыл, -ша | сарғылт, көкшіл, ұзынша | |
| күшейтпелі | буын қайталау | сап-сары, тап-таза, аппақ |
| күшейткіш сөздер | ең, өте, аса, тым, тіпті, нағыз |
Салыстырмалы шырай сөйлемде анықтауыш (үлкен көкшіл көз), пысықтауыш (уақыт аздау болып тұр), баяндауыш болады.
5. Сан есім.
- Есептік (неше? қанша?): бір, он, жиырма, отыз, қырық, елу, алпыс, жетпіс, сексен, тоқсан, жүз. Сан есімнен кейінгі зат есім жекеше тұрады: үш күн («үш күндер» қате).
- Құрамы: дара (бес, жүз) және күрделі (он сегіз, жиырма үш, жүз жиырма) – бөлек жазылады.
- Реттік (нешінші?): дауыссыздан кейін -ыншы/-інші, дауыстыдан кейін -ншы/-нші: бірінші, төртінші, алтыншы, оныншы.
- Жинақтық (нешеу?): тек 1–7, -ау/-еу: екеу, үшеу, бесеу, алтау, жетеу (екі, алты, жеті сөзінің соңғы дауыстысы түседі).
- Топтау (нешеден? қаншадан?): шығыс септік арқылы: екіден, төрттен; қосарланып дефиспен: екі-екіден, он-оннан.
- Болжалдық (шамамен): -даған/-деген, -дай/-дей (жүздеген, тоқсандай); көптік + жатыс (елулерде); қосарлану (он-он бес); шамалы, шақты, тарта, жуық, жақын (жүз шамалы, мыңға тарта, он шақты).
- Бөлшек: жарты, ширек, үштен бір, бестен екі.
6. Есімдік (7 түрі).
| Түрі | Мысалдар |
|---|---|
| жіктеу | мен, сен, сіз, ол, біз, сендер, сіздер, олар |
| сілтеу | бұл, сол, ол, осы, анау, мынау, әне |
| сұрау | кім? не? қандай? қай? қайсы? қашан? |
| өздік | өз: өзім, өзің, өзі |
| жалпылау | бәрі, барлық, барша, күллі, бүкіл, түгел |
| болымсыздық | еш, ешкім, ешбір, ешқандай, ешқашан |
| белгісіздік | біреу, кейбір, әркім, әлдекім, әлдене |
Жіктеу есімдігімен етістік жақ бойынша үйлеседі: мен жазамын, сен жазасың, сіз жазасыз, ол жазады. Болымсыздық есімдігі болымсыз баяндауышпен келеді: ешкім айтпады («ешкім келді» қате). Ешкім, әркім бірге жазылады.
Тәуелдік жалғаулары. I жақ: -ым, -ім (көпше -ымыз, -іміз); II жақ: -ың, -ің, сыпайы -ыңыз, -іңіз; III жақ: -ы, -і, -сы, -сі.
Жіктеу есімдігінің септелуі.
| Септік | Мен | Сен | Сіз | Ол |
|---|---|---|---|---|
| Атау | мен | сен | сіз | ол |
| Ілік | менің | сенің | сіздің | оның |
| Барыс | маған | саған | сізге | оған |
| Табыс | мені | сені | сізді | оны |
| Жатыс | менде | сенде | сізде | онда |
| Шығыс | менен | сенен | сізден | онан, одан |
| Көмектес | менімен | сенімен | сізбен | онымен |
Түбірдегі н, л кей септікте түсіп қалады: ме(н)-нің, о(л)-ның; барыста -ған қосымшасы пайда болады: ма-ған, са-ған, о-ған.
Мысалдар
1-мысал. Деректі зат есімдер қатары: А) намыс, мінез, сезім; В) тақта, айна, балық; С) достық, мақсат, өнеге. — Жауабы: В.
2-мысал. Сарғылт, көкшіл, биігірек – қай шырай? — Салыстырмалы шырай.
3-мысал. Сәйкестендіріңіз: 1) бесінші; 2) бесеу; 3) бестен; 4) бес шақты. А) топтау; В) жинақтық; С) реттік; D) болжалдық. — 1–С, 2–В, 3–А, 4–D.
4-мысал. Тіл үйрену курсының соңында сертификат беріледі. Көмекші есімді табыңыз. — Соңында: тәуелдік жалғауында, курсының сөзімен бірге бір мүше.
ҰБТ-дағы жиі қателер
- Жалқы есімді кіші әріппен жазу; қала сөзін жалқы есім деу.
- Кітаплар деп жазу (дұрысы кітаптар).
- Көмекші есімді жай зат есім деу немесе тіркесті екі мүшеге бөлу.
- Сапалық пен қатыстық сын есімді шатастыру; күшейткіш буынды бөлек жазу.
- Жинақтық сан есімді 7-ден үлкен саннан жасау; жетіншы деп жазу (дұрысы жетінші).
- Үш күндер деп көптеу; болымсыздық есімдігін болымды етістікпен қолдану.
Өзіңді тексер
- Көмекші есім тәуелдіктің қай жағында тұрады? — III жағында.
- Сапалық сын есімге мысал. — Көк, жақсы, ащы.
- Күшейтпелі шырай қалай жасалады? — Буын қайталау (сап-сары) не күшейткіш сөздер (ең, өте, тым) арқылы.
- Төрт сөзінен жинақтық сан есім жаса. — Төртеу.
- Белгісіздік есімдігі қандай түбірлерден жасалады? — Бір, әр, әлде (біреу, әркім, әлдекім).