DAMOO

Дүние жүзі тарихы · ҰБТ 2026 · 01. Ежелгі әлем өркениеттері

Ежелгі Египет. Ежелгі Месопотамия.

Тестті бастау

Тест тапсыру үшін жүйеге кіру немесе тіркелу керек.

Конспект

Оқулықтық тірек

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: 5.4.1.3 Өзен алқаптарындағы шаруашылық жүйесі (5); 5.1.2.1 Ежелгі Египеттегі қоғамдық ұйымдасу (5); 5.2.2.2 Египет пирамидалары мен ғибадатханалары (5); 5.2.4.2 Ежелгі Египеттегі ғылым мен шаруашылық (5); 5.2.2.3 Месопотамия өнері мен жазуы (5); 5.2.4.1 Жазудың ежелгі қоғам дамуындағы рөлі (5); 5.3.2.2 Хеттер мен Египет (5); 5.1.2.1 Таяу Шығыс империяларындағы қоғамдық құрылым (5).

Негізгі ұғымдар

  • Өзен өркениеттері: Ніл – Египет; Тигр мен Евфрат – Месопотамия (Қосөзен); Үнді мен Ганг – Үндістан; Хуанхэ мен Янцзы – Қытай. Барлығы егіншілікке сүйенді.
  • Ирригация – күрделі суару жүйесі (арық, канал, тоған, бөгет). Оны бүкіл қауым бірлесіп салды, сондықтан билеушінің күшті билігі қажет болды.
  • Перғауын – Египет билеушісі; пирамида – перғауынның мазары.
  • Мумия – бальзамдалып, зығыр матамен оралған дене; саркофаг – мумия салынған табыт.
  • Сына жазуы – шумерлердің сазбалшық тақтайшаға таяқшамен ойған жазуы; иероглиф – Египет (және Қытай) жазуы; пиктограмма – суретті жазу.
  • Зиккурат – Месопотамиядағы баспалдақ тәрізді мұнара-ғибадатхана.

Теория

Ежелгі Египет. Шамамен б.з.д. 3000 жылы Ніл аңғарында мемлекет қалыптасты. Шілденің басында Ніл тасып, алқапты су басатын, су қайтқан соң лай қалып, құнарлы қара топыраққа айналды – сондықтан елді «Қара жер» (Кемет) деп атаған. Египеттіктер бөгеттер мен каналдар салып, алыс алқаптарды суарды. Мұндай бірлескен еңбек қоғамның ұйымдасуын талап етті. Ірі шаруашылық пен соғыстар байлар мен кедейлердің бөлінуіне – мүліктік және қоғамдық теңсіздікке әкелді. Қоғамның басында перғауын тұрды.

Пирамидалар мен ғибадатханалар. Ең биік пирамида Гизада б.з.д. 2600 жыл шамасында Хеопс (Хуфу) перғауынға арнап салынды: биіктігі шамамен 146,6 м, әрқайсысы 2,5 тонналық 2 300 000 тас кесегі жұмсалды. Гиза маңындағы Үлкен сфинкс – басы адам, денесі арыстан тәрізді, біртұтас жартастан ойылған мүсін. Египеттіктер жан денеге қайта оралуы мүмкін деп сенгендіктен мумия жасады. Хатшепсуттың бұйрығымен Фивы маңында жартасқа ойылған Дейр эль-Бахри ғибадатханасы салынды. 1922 жылы Хауард Картер Патшалар алқабынан Тутанхамонның табытханасын тапты.

Египет ғылымы. Египетте жазудың ежелгі түрі, алғашқы күнтізбе, ондық санау жүйесі пайда болды; аудан мен көлемді есептеу меңгерілді. Ніл тасыған кезде жұлдыздардың орналасуын бақылап, екі тасқын арасындағы күндерді санап, жылда 365 күн бар екенін анықтады.

Египеттің жаулап алулары. Б.з.д. XV ғасырда III Тутмос қос дөңгелекті арбалы әскермен Митанниді бағындырып, Палестина, Сирия, Финикияға жорық жасады; б.з.д. 1468 жылдан Египет Сирия мен Палестинаға билік жүргізді. Шамамен б.з.д. 1296 жылы Кадеш шайқасында II Рамсес хет патшасы II Муваталлимен соғысты; шайқас бейбіт бітіммен аяқталды: Сирияның солтүстігі хеттерге, оңтүстігі Египетке қалды. Б.з.д. I мыңжылдықта жиі соғыстар Египетті әлсіретті.

Ежелгі Месопотамия. Тигр мен Евфрат алқабында б.з.д. VIII мыңжылдықта егіншілік басталды. Адамдар мыс құралдармен арық қазып, батпақты құрғатты, тоған мен бөгет салды. Елді мекендер қалаларға айналды: Киш, Урук, Ур, Лагаш. Б.з.д. 3500 жыл шамасында оңтүстікте шумерлер мен аккадтықтар қоныстанды; Саргон патша екі елді біріктірді.

  • Шумер жазуы (б.з.д. V мыңжылдықтан) пиктограммадан сына жазуына өтті; ол финикия жазуының, одан грек әліпбиінің негізі болды. Әліпби жазуы алғаш Финикияда қалыптасты.
  • «Гильгамеш туралы дастан» – Ниневиядағы патша кітапханасынан табылған эпос (б.з.д. II мыңжылдық басы).
  • Цилиндр тәрізді мөрлер меншік құқығын растады.
  • Ур қаласындағы зиккурат (б.з.д. XXI ғ.) – үш қабатты, биіктігі 21 м; басқа қалаларда 4–7 қабат.
  • Хаммурапи заңдары таста жазылды.

Вавилон, Ассирия, Жаңа Вавилон. Вавилонда қатаң иерархия: патша өзін құдайдың жердегі өкілі санады, абыздар оның билігін шектеді, шенеуніктер мен хатшылар басқарды, ауылда қауым ақсақалдары сайланды. Ассирияда бүкіл билік патшада, жаулап алынған жерлер провинцияларға бөлінді, халық ауыр салық төледі; Тир, Дамаск арқылы сауда жолдары өтті, металлургия дамыды. Жаңа Вавилонда басты кәсіп – канал арқылы суарылатын егіншілік; Вавилон халықаралық саудада делдал болды.

Египет тарихының кезеңдері. Даталар хронологияға қарай бірнеше онжылдыққа ауытқиды; жиі қолданылатыны: Ескі патшалық (шамамен б.з.д. XXVII–XXII ғасырлар, «пирамидалар дәуірі»), Орта патшалық (шамамен б.з.д. 2040–1782), Жаңа патшалық (шамамен б.з.д. 1570–1069). Олардың арасында билік әлсіреген өтпелі кезеңдер болды. III Тутмос, II Рамсес, Тутанхамон (б.з.д. 1347–1337) – Жаңа патшалық билеушілері.

Египет қоғамының топтары (жоғарыдан төмен). Перғауын (тірі құдай саналды) → ақсүйектер мен абыздар → қолөнершілер → шаруалар мен құлдар.

Египет құдайлары. Ра (кейін Амонмен қосылып Амон-Ра) – Күн құдайы; Осирис – о дүниенің билеушісі; Исида – Осиристің әйелі, Хордың анасы; Хор – сұңқар бейнелі аспан құдайы, перғауын оның жердегі көрінісі саналды; Анубис – бальзамдау мен мәйітті қорғаушы; Тот – жазу мен даналық құдайы.

Хаммурапи заңдары. Хаммурапи (б.з.д. 1792–1750), I Вавилон әулетінің алтыншы патшасы, Месопотамияның барлық аумағын бағындырды. Оның 282 бабы тас бағанаға қашалған. Заңдар барлығына міндетті болды: қылмыс жазаларын, сауда мен салықты, отбасы қатынастарын реттеді. Қоғам үш топқа бөлінді: жоғарғы тап, орта тап және құлдар; жаза қылмыстың түріне де, адамның тобына да байланысты болды. «Көзге – көз» қағидасы тең адамдар арасында қолданылды, ал босатылған адамға немесе құлға зиян келтіргені үшін айыппұл төленді. Яғни заң алдында адамдар тең болмады.

Даталар / ережелер

Дата Оқиға
б.з.д. VIII мыңжылдық Месопотамияда егіншілік
б.з.д. 3500 ж. шамасы Шумерлер мен аккадтықтар оңтүстік Месопотамияда
б.з.д. 3000 ж. шамасы Ніл аңғарында Египет мемлекеті
б.з.д. 2600 ж. шамасы Хеопс пирамидасы
б.з.д. 1296 ж. шамасы Кадеш шайқасы (II Рамсес – II Муваталли)
1922 ж. Г. Картер Тутанхамон табытханасын тапты
б.з.д. XXVII–XXII ғғ. (шам.) Ескі патшалық
б.з.д. 2040–1782 (шам.) Орта патшалық
б.з.д. 1792–1750 Хаммурапи билігі (282 бап)
б.з.д. 1570–1069 (шам.) Жаңа патшалық

Мысалдар

  1. «Египетті неге "Қара жер" деп атады?» Ніл тасығаннан кейін қалған лай құнарлы қара топыраққа айналды. Жауап: Ніл лайы.
  2. «Қай жазу сазбалшыққа таяқшамен ойылды?» Таңбалары сына тәрізді – шумердің сына жазуы. Иероглиф – Египет жазуы, әліпби – Финикия жазуы.
  3. «Кадеш шайқасының нәтижесі?» Жеңіспен емес, бейбіт бітіммен аяқталды: Сирия бөлінді – солтүстігі хеттерге, оңтүстігі Египетке.
  4. «Месопотамияда билеушіге үлкен билік не үшін қажет болды?» Ирригация жүйесін салу үшін бүкіл қауымды ұйымдастыру керек болды.

ҰБТ-дағы жиі қателер

  • Пирамида мен ғибадатхананы шатастыру: пирамида – мазар, Дейр эль-Бахри – ғибадатхана.
  • Мумия мен саркофагты теңеу: мумия – дене, саркофаг – табыт.
  • Сына жазуын иероглифпен шатастыру; әліпбиді шумерлер жасады деп ойлау (әліпби – Финикияда).
  • Ирригацияны жаңбырмен суару деп түсіну – бұл адам салған каналдар жүйесі.
  • Кадеш шайқасын II Рамсестің толық жеңісі деп санау.

Өзіңді тексер

  1. Ең биік пирамида кімге арналды және қашан салынды? — Хеопс (Хуфу) перғауынға, б.з.д. 2600 ж. шамасында.
  2. Египеттіктер жыл ұзақтығын қалай анықтады? — Жұлдыздарды бақылап, екі тасқын арасындағы күндерді санап; 365 күн.
  3. Месопотамияның ежелгі қалаларын ата. — Киш, Урук, Ур, Лагаш.
  4. «Гильгамеш туралы дастан» қайдан табылды? — Ниневиядағы патша кітапханасынан.
  5. III Тутмос қай мемлекетті бағындырды? — Митанниді; Палестина, Сирия, Финикияға жорық жасады.

Осы бөлімнің басқа тақырыптары