Ежелгі Қытай. Ежелгі Үндістан.

Оқулықтық тірек

• Букаева Б.С., Зикирина Г.Б., Макашева Ж.С., Мукатаева Д.Н., Тен И.А. «Дүниежүзі тарихы», 5-сынып, «Назарбаев Зияткерлік мектептері» ДББҰ, 2017, 46, 47, 48 б.
• Букаева Б.С. және т.б. «Дүниежүзі тарихы», 5-сынып, «Назарбаев Зияткерлік мектептері» ДББҰ, 2017, 48, 49, 50 б.
• Букаева Б.С. және т.б. «Дүниежүзі тарихы», 5-сынып, «Назарбаев Зияткерлік мектептері» ДББҰ, 2017, 49, 50, 105 б.
• Букаева Б.С. және т.б. «Дүниежүзі тарихы», 5-сынып, «Назарбаев Зияткерлік мектептері» ДББҰ, 2017, 51, 52 б.
• Букаева Б.С. және т.б. «Дүниежүзі тарихы», 5-сынып, «Назарбаев Зияткерлік мектептері» ДББҰ, 2017, 53, 54, 104 б.
• Букаева Б.С. және т.б. «Дүниежүзі тарихы», 5-сынып, «Назарбаев Зияткерлік мектептері» ДББҰ, 2017, 57, 58 б.
• Букаева Б.С. және т.б. «Дүниежүзі тарихы», 5-сынып, «Назарбаев Зияткерлік мектептері» ДББҰ, 2017, 59, 60, 61 б.
• Букаева Б.С. және т.б. «Дүниежүзі тарихы», 5-сынып, «Назарбаев Зияткерлік мектептері» ДББҰ, 2017, 63, 64, 65 б.
• Айтбай Р.Т., Касымова А.К., Ешмукамбетов А.О. «Всемирная история», 6-сынып, Атамұра, 2018 (орыс тілінде), 90 б.
• Britannica, «Shang dynasty», https://www.britannica.com/topic/Shang-dynasty; World History Encyclopedia, «Zhou Dynasty», https://www.worldhistory.org/Zhou_Dynasty/
• Britannica, «Chinese writing», https://www.britannica.com/topic/Chinese-writing; World History Encyclopedia, «Oracle Bones», https://www.worldhistory.org/Oracle_Bones/
• Britannica, «Chandragupta», https://www.britannica.com/biography/Chandragupta; World History Encyclopedia, «Timeline: Mauryan Empire», https://www.worldhistory.org/timeline/Mauryan_Empire/

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: 5.2.2.3 Мохенджо-Даро және ежелгі үнді қалалары (5); 5.2.1.3 Діндердің Ежелгі Үндістан қоғамына ықпалы (5); 5.1.2.3 Касталық жүйе (5); 5.2.4.2 Ежелгі Үндістан: шаруашылық, сауда және өлшем (5); 5.2.4.2 Ежелгі Үндістандағы ғылыми білімдер (5); 5.2.3.1 Конфуцийшілдік, даосизм және легизм (5); 5.3.1.1 Цинь империясының саяси құрылымы (5); 5.2.4.2 Ежелгі Қытайдың ғылыми жаңалықтары (5).

Негізгі ұғымдар

• Ежелгі Үндістан Үнді мен Ганг аңғарында, Ежелгі Қытай Хуанхэ мен Янцзы аңғарында қалыптасты.
• Каста (варна) – тумысынан берілетін тұйық әлеуметтік топ: брахмандар (абыздар), кшатрийлер (әскер), вайшьилер (шаруалар), шудралар (қызметшілер). Кастадан кастаға ауысуға тыйым салынған.
• Карма – келесі өмірдің қазіргі іс-әрекетке тәуелділігі; реинкарнация – жанның бір денеден екіншісіне көшуі; нирвана – тілекті жеңген адамның жеткен күйі (буддизм).
• Конфуцийшілдік – құрмет пен борыш; даосизм – табиғат заңына сай өмір («Дао» – «жол»); легизм – заң мен қатаң жаза.
• Цинь Шихуанди – б.з.д. 221 жылы Қытайды біріктірген тұңғыш император.

Теория

Үнді өркениеті (Мохенджо-Даро). Б.з.д. III мыңжылдықтың ортасында Үнді өзені аңғарында өркениет қалыптасты: қола өңделді, жазу болды, басты кәсіп – егіншілік пен мал шаруашылығы. Мохенджо-Даро – сол заманның ең ірі қалаларының бірі: ортасында билеуші сарайы (қамал), тура әрі кең көшелер, жалпықалалық су құбыры. Б.з.д. XVIII ғасырдың соңына қарай қалалар құлдырады; оқулықта төрт болжам бар: көшпелілер шабуылы, табиғи апат, ресурстарды дұрыс пайдаланбау, індет.

Ведалық кезең және діндер. Б.з.д. II мыңжылдықтың екінші жартысында солтүстік-батыстан арийлер келді; тілі – санскрит, қасиетті кітаптары – ведалар. Брахманизмнің басты құдайлары: Брахма (жаратушы), Шива (қиратушы), Вишну (қорғаушы). Индуизм реинкарнация мен карманы мойындап, касталық жүйені қолдады; сиыр мен жыланды, Ганг өзенін қасиетті санады. Брахма әр кастаны өз дене мүшесінен жаратты деген сенім болды.

Буддизм. Б.з.д. VI ғасырда Сиддхартха Гаутама (Будда) негізін қалады: бақытсыздық адамның тілегінен туады, тілекті жеңген адам нирванаға жетеді. Қасиетті кітабы – Трипитака. Будда адамды туған ортасы емес, іс-әрекеті анықтайды деп касталық көзқарасқа қарсы шықты. Б.з.д. III ғасырда Ашока патша халықты біріктіру үшін буддизмді қабылдап, монастырьлар салдырды; Сарнахтағы арыстанды баған басы қазіргі Үндістан байрағында бейнеленген. Брахмандар оған қарсы болды, Ашока өлгеннен кейін мемлекет екіге бөлінді. Үндістанда негізгі дін болып индуизм қалды.

Шаруашылық пен ғылым. Б.з.д. II мыңжылдықтың соңында темірге көшті; күріш, бидай, мақта, күнжіт өсірілді, зебу бағылды, дәмдеуіштер мен маталар жасалды. Сауда Египет, Месопотамия, Қытай, Иран, Орта Азиямен керуен және кәботаждық (жағалау бойы) жолмен жүрді. IV ғасырда Гупта әулеті Маурияның орнына келді; V ғасырда эфталиттер («ақ ғұндар») шабуылынан империя VI ғасыр басында ыдырады. Гупта тұсында үнділер Жердің шар тәрізді екенін білді, ондық санау жүйесі мен нөлді енгізді («араб сандары» – шын мәнінде үнді сандары), пи санын нақтылады; медицина – аюрведа.

Ежелгі Қытай: ойшылдар. Конфуций мен Лао-цзы б.з.д. VI–V ғасырларда өмір сүрді. Конфуций бойынша император – «Көктің ұлы», мемлекет – үлкен отбасы; «билеуші – билеуші, бала – бала болуы керек». Лао-цзы қоғамға заң мен билеуші қажет емес, адам ар-ұятымен өмір сүруі тиіс деді. Легизм б.з.д. IV–III ғасырларда пайда болды (Шан Ян): барлығы императорға және заңға бағынуы, заң бұзғанға қатаң жаза берілуі керек.

Цинь империясы. Б.з.д. VIII ғасырда жүзден аса мемлекет өзара соғысып, «соғысушы жеті патшалық» қалды. Цинь патшасы Ин Чжен алтауын бағындырып, б.з.д. 221 жылы Қытайды біріктірді, «император» титулын алды; астанасы – Сяньян. Ол қатал заң енгізіп, салықты көбейтті, елді облыстарға бөлді, ортақ өлшем мен ақша бірлігін енгізді, ақсүйектерді астанаға аманатқа әкелді, кітаптарды өртетті. Ғұндардан қорғану үшін Ұлы қорған салынды. Цинь небәрі 14 жыл өмір сүрді: б.з.д. 206 жылы Лю Бан Хань әулетін құрды. 1974 жылы Сиань маңында терракота әскері (8099 мүсін) табылды.

Қытай ғылымы. «Тоғыз кітапты математика» шенеуніктердің оқу құралы болды (теріс сандар, пропорция). Аспан картасында 28 шоқжұлдыз, тұтылуларды болжау, Күн дақтарын алғаш бақылау. Күн-ай күнтізбесі: 365 күн, 12 ай. Медицина: инемен емдеу, екі жүзден аса дәрі. Өнертабыстар: түсбағдар (компас), сейсмограф, қағаз, жібек.

Шан (Инь) және Чжоу әулеттері. Шан әулеті шамамен б.з.д. 1600–1046 жылдары билік етті (деректерде даталар әртүрлі). Б.з.д. XI ғасыр ортасында батыстағы Чжоу әулеті шандарды құлатты; даталары жиі б.з.д. 1046–256 деп беріледі (Батыс Чжоу 1046–771, Шығыс Чжоу 771–256). Билікті ауыстыруды Чжоу билеушілері «Көктің мандаты» ұғымымен ақтады. Шығыс Чжоудың соңында «соғысушы патшалықтар» кезеңі (б.з.д. 476–221) болды.

Иероглифтердің дамуы. Ең ежелгі қытай жазбалары – Шан дәуірінде бал ашу үшін сүйек пен тасбақа сауытына ойылған «оракул сүйектері» жазуы. Б.з.д. 1400 жылға қарай жазуда 2500–3000 таңба болған, олардың көбі бүгін де оқылады.

Маурия әулеті. Шамамен б.з.д. 321 жылы Чандрагупта Магадхадағы Нанда әулетін құлатып, Маурия әулетін құрды; астанасы – Паталипутра. Ол Үндістанның көп бөлігін бір басқаруға біріктірген алғашқы билеуші болды. Әулет шамамен б.з.д. 185 жылға дейін билік етті; оның атақты өкілі – Ашока.

Ұлы Жібек жолының ашылуы. Оның ашылуы б.з.д. II ғасырға жатады: сол кезде қытай елшісі Чжан Цянь дипломатиялық миссиямен Орталық Азия елдеріне барды. Жолдың ұзындығы әр кезеңде 7–12 мың км болды; «Ұлы Жібек жолы» термині XIX ғасырда енгізілді.

Даталар / ережелер

Дата	Оқиға
б.з.д. III мыңж. ортасы	Үнді өзені аңғарындағы өркениет
б.з.д. II мыңж. 2-жартысы	Арийлердің Үндістанға келуі
б.з.д. VI ғ.	Буддизмнің пайда болуы; Конфуций, Лао-цзы
б.з.д. III ғ.	Ашока буддизмді қабылдады
б.з.д. 221 ж.	Цинь Шихуанди Қытайды біріктірді
б.з.д. 206 ж.	Лю Бан – Хань әулеті
б.з.д. 1600–1046 (шам.)	Шан (Инь) әулеті
б.з.д. 1046–256	Чжоу әулеті
б.з.д. 321 (шам.)	Чандрагупта – Маурия әулеті
б.з.д. II ғ.	Чжан Цянь елшілігі, Жібек жолының ашылуы

Мысалдар

1. «Шудра отбасында туған адам брахман бола ала ма?» Жоқ: каста тумысынан беріледі, ауысуға тыйым салынған.
2. «Заң бұзғанға қатаң жаза беруді қай ілім талап етті?» Легизм (Шан Ян). Конфуцийшілдік – құрмет, даосизм – табиғатпен үйлесім.
3. «Цинь империясы неге тез құлады?» Қатал заңдар мен ауыр салыққа қарсы көтеріліс; 14 жылдан кейін Хань әулеті келді.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• «Араб сандарын» арабтар ойлап тапты деу: олар үнділерден алынған.
• Буддизм Үндістанда негізгі дін болып қалды деу: негізгі дін – индуизм.
• Цинь Шихуандиді Хань әулетінің негізін қалаушы деу: Ханьды Лю Бан құрды.
• Түсбағдар мен сейсмографты шатастыру.
• Гупта мен Маурияны бір әулет деп санау.

Өзіңді тексер

1. Варналарды жоғарыдан төмен ата. — Брахмандар, кшатрийлер, вайшьилер, шудралар.
2. Буддизмнің қасиетті кітабы? — Трипитака.
3. Ведалар қай тілде жазылды? — Санскритте (арийлер тілі).
4. Қытайды кім және қашан біріктірді? — Ин Чжен (Цинь Шихуанди), б.з.д. 221 ж.
5. «Дао» сөзі нені білдіреді? — «Жол», яғни табиғат заңдарын сақтау.