Ежелгі Греция. Ежелгі Рим. Александр Македонский империясы. Парсы империясы.

Оқулықтық тірек

• Букаева Б.С., Зикирина Г.Б., Макашева Ж.С., Мукатаева Д.Н., Тен И.А. «Дүниежүзі тарихы», 5-сынып, «Назарбаев Зияткерлік мектептері» ДББҰ, 2017, 36–44, 67–74, 79, 80, 85–92, 95, 96, 103–106 б.
• Қайырбекова Р.Р., Тимченко С.В., Джандосова З.А. «Дүниежүзі тарихы», 10-сынып, Мектеп, 2019, 133–149 б.
• Букаева Б.С. және т.б. «Дүниежүзі тарихы», 5-сынып, «Назарбаев Зияткерлік мектептері» ДББҰ, 2017, 40, 74, 80–86 б.
• Britannica, «Battle of Salamis», https://www.britannica.com/event/Battle-of-Salamis; World History Encyclopedia, «Battle of Plataea», https://www.worldhistory.org/Plataea/
• Britannica, «Battle of Aegospotami», https://www.britannica.com/event/Battle-of-Aegospotami; World History Encyclopedia, «Lysander», https://www.worldhistory.org/Lysander/

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: 5.2.2.3 Крит және Микена (5); 5.1.2.1 Ежелгі Грекиядағы қоғамның әлеуметтік топтары (5); 5.3.1.2 Афинада демократияның пайда болуы (5); 5.2.1.1 Негізгі діни ұғымдар (5); 5.3.2.1 Александр Македонскийдің империясы (5); 5.3.2.2 Александр жорықтары және сақтардың қарсылығы (5); 5.3.2.2 Грек-Бактрия, Парфия, Кушан (5); 5.1.2.1 Таяу Шығыс империяларындағы қоғамдық құрылым (5); 5.4.1.3 Таяу Шығыс империяларының шаруашылығы (5); 5.3.1.1 Римдегі мемлекеттік құрылым (5); 5.3.2.1 Рим империясының құрылуы (5); 5.3.2.2 Рим соғыстары (5); 5.3.2.2 Рим империясының аумағы (5); 5.1.2.1 Ежелгі Рим қоғамының топтары (5); 5.1.2.2 Құлдықтың ерекшеліктері (5); 5.3.2.3 Спартак көтерілісі (5); 10.3.2.1 Грек-парсы соғыстары (10); 10.3.2.2 Эллинизм және А. Македонский жорықтары (10).

Негізгі ұғымдар

• Полис – дербес қала-мемлекет; Грекияда біртұтас мемлекет болмады.
• Демократия – халық (демос) билігі (Афины); олигархия – шағын топтың билігі (Спарта).
• Республика – сайланатын органдар билігі (Рим: екі консул, Сенат, халық жиналысы); империя – басқа мемлекеттердің жерін күшпен қосып алған держава, басында – император.
• Сатрапия – Парсы империясындағы облыс (I Дарий – 20 сатрапия); дарик – парсы алтын тиыны.
• Эллинизм – Александр жорықтарынан кейін грек мәдениетінің шығыс халықтары арасында таралуы.

Теория

Крит пен Микена. Грек өркениеті б.з.д. III мыңжылдықтан Балқан түбегінде дамыды; ең ежелгі кезең – крит-микендік. 1900 жылы Артур Эванс Кносс маңынан Минос сарайын – «лабиринтті» тапты. Крит б.з.д. XV ғасырда әлсіреді (жанартау не көршілер шабуылы). Оның орнын Микена басты; Гомер (б.з.д. VIII ғ., «Илиада», «Одиссея») Микенаны «алтынға мол» деп атады. Гректер құдайлар Олимп тауында тұрады деп сенді; Афинадағы Парфенон Акрополде тұр, Зевс мүсіні Олимпиядағы ғибадатханада болды.

Афины. Алғашында билік аристократияда болды, демос ауыр жағдайда өмір сүрді. Б.з.д. VI ғасырда архонт Солон борышқорлық құлдықты жойып, құлдыққа сатылған шаруаларды қайта сатып алды, жер көлемін шектеді – демократияның негізі қаланды. Ареопаг – ең ежелгі аристократиялық орган; б.з.д. V–IV ғасырларда жоғарғы билік айына төрт рет жиналатын Халық жиналысына көшті, оған Бес жүздік кеңесі көмектесті. Перикл (б.з.д. 494–429) он бес рет бірінші стратег болып сайланды, оның тұсында Афины гүлденді. Халық жиналысына тек азаматтар (ата-анасы екеуі де афиныілық) қатысты; метектер (келімсектер) мен құлдар құқықсыз болды.

Спарта. Дорийлер жергілікті халықты илоттарға айналдырды. Топтар: спарталықтар (тек әскери іс), периэктер (еркін, бірақ толық құқықсыз; қолөнер мен сауда), илоттар (жер өңдеушілер). Герусияға 60-тан асқан ер адамдар кірді, эфорлар заңды бақылады.

Парсы империясы. I Дарий елді 20 сатрапияға бөліп, сатрап етіп парсы ақсүйектерін тағайындады, оларды қатаң бақылады, салық жинаудың жаңа жүйесін енгізді. Империяда қолөнер, құрылыс, сауда гүлденді, алтын дарик халықаралық валюта болды. Б.з.д. 500–449 жылдары грек полистері мен парсылар арасында грек-парсы соғыстары болды: Марафон шайқасы (б.з.д. 490), Фермопил, Саламин теңіз шайқасы; грек полистерінің жеңісі Афины демократиясының гүлденуіне әкелді.

Александр Македонский. Македония – Грекияның солтүстігіндегі мемлекет. Әскердің екпінді күші – II Филипп құрған фаланга (тығыз сап). Александр (б.з.д. 356–323) 13 жасында Аристотельден білім алды, б.з.д. 336 жылы билікке келіп, грек полистерінің көтерілісін басты. Б.з.д. 334–325 жылдары Египетке, Алдыңғы Азияға, Орта Азияға, Солтүстік Үндістанға жорық жасап, Ахеменидтер парсы державасын күйретті; жаулап алған жерлер отарға айналды, Александрия қалалары салынды. Грек деректеріндегі «скифтер» – Қазақстан аумағындағы сақтар; Александр оларды бағындыра алмады, әскер Сырдариядан әрі өтпеді. Абайдың «Ескендір» поэмасы – осы жорықтар туралы. Александр өлгеннен кейін держава ыдырады, бірақ эллинизм басталды: грек тілі таралды, Евклид, Архимед, Эратосфен ғылымы гүлденді. Ыдыраудан кейін б.з.д. 256 жылы Диодот Грек-Бактрия патшалығын құрды («мың қала елі»).

Рим: патшалықтан республикаға. Рим б.з.д. 754–753 жылдары негізделді. Патшалық (б.з.д. VIII–VI ғғ.; алғашқы патша – Ромул). Б.з.д. 510 жылы соңғы патша Тарквиний қуылып, республика орнады: бір жылға сайланатын екі тең құқылы консул, заң халық жиналысында талқыланып, Сенатта бекітілді. Байрақтағы S.P.Q.R. – «Сенат және Римнің еркін халқы». Қоғам: патрицийлер (толық құқықты жергілікті тұрғындар), плебейлер (еркін келімсектер, тең құқық үшін күресті), құлдар (Рим құқығы бойынша – «зат», 400–500 денарийге сатылды).

Римнің империяға айналуы. Әскер еркін азаматтардан құралған легиондардан тұрды. Пирр соғысы («Пирр жеңісі» – жеңіліске тең жеңіс); Пуни соғыстары (б.з.д. 246–146) – Карфагенмен үш соғыс: Ганнибал Альпі арқылы өтіп, Канна түбінде (б.з.д. 216) жеңді, бірақ соңында Карфаген қиратылды («Карфаген қиратылуы тиіс!» – Үлкен Катон); Рим Македония, Грекия, Испанияны жаулады. Цезарь (б.з.д. 59 ж. консул) Галлия мен Британияны жаулап, Рубиконнан өтті («Жеребе тасталды!»). Б.з.д. 29 жылы сенат Октавианға император лауазымын берді – б.з.д. I ғасырда Рим империяға айналды. I–II ғасырларда Жерорта теңізі жағалауы, Еуропа және Солтүстік Африка провинцияларға айналды; III ғасырда провинция тұрғындары Рим азаматы мәртебесін алды.

Спартак көтерілісі. Б.з.д. 74 жылы Капуядағы мектеп-түрмеден гладиаторлар қашып, Везувийге жасырынды. Спартак пен Крикс бірге басқарды; кейін әскер бөлінді, Крикс қаза тапты. Консулдар Красс пен Помпей әскері көтерілісті б.з.д. 71 жылы басып жаншыды, Спартак шайқаста қаза тапты.

Парсы империясының құрылуы. II Кир Мидия мен Эламды бағындырып, Сузы қаласын астана етті, кейін Лидия мен Вавилонды алды. Б.з.д. 530 жылы ол сақ-массагеттерге қарсы жорықта Сырдария (Аракс) аңғарында жеңіліп, қаза тапты. Ұлы Камбиз Египетті бағындырып, өзін перғауын деп жариялады.

Грек-парсы соғыстарының барысы. Б.з.д. 490 – Марафон. Б.з.д. 480 жылы Ксеркс жорығы: Фермопилде 300 спарталық патша Леонидпен бірге соңына дейін шайқасты; сол жылы Саламинде грек флоты парсы флотын талқандады. Б.з.д. 479 жылы Платея шайқасында парсы құрлық әскері жеңілді.

Пелопоннес соғысы (б.з.д. 431–404). Афины мен Спарта бақталастығынан басталды. Б.з.д. 405 жылы Лисандр бастаған Спарта флоты Эгоспотамда Афины флотын жойды, 404 жылы Афины берілді; ұзын қабырғалар бұзылып, флоты тартып алынды. Соғыс нәтижесінде полистік құрылыс құлдырады.

Грек философиясы. Сократ Афины көшелерінде сұхбат құрып, әділдікке, мейірімге шақырды («Менің білетінім – ештеңе білмейтінім»). Платон мінсіз қоғамды сипаттап, адамдарды үш топқа бөлді: билеуші-философтар, күзетші-әскерилер, егінші мен қолөнершілер. Аристотель («бірінші ұстаз») биліктің дұрыс және бұрыс түрлерін ажыратты, ең жетілгені – полития.

Грек театры. «Театр» – грекше «көрініс». Рөлдердің бәрін ер адамдар бетперде киіп орындады, қойылым таңнан кешке дейін жүрді.

Даталар / ережелер

Дата	Оқиға
б.з.д. 754–753	Римнің негізделуі
б.з.д. 510	Римде республика
б.з.д. 500–449	Грек-парсы соғыстары; 490 – Марафон
б.з.д. 336	Александр билікке келді
б.з.д. 334–325	Александрдың шығыс жорықтары
б.з.д. 246–146	Пуни соғыстары; 216 – Канна
б.з.д. 74–71	Спартак көтерілісі
б.з.д. 29	Октавиан – император
б.з.д. 530	II Кирдің сақтармен соғыста қаза табуы
б.з.д. 480 / 479	Фермопил, Саламин / Платея
б.з.д. 431–404	Пелопоннес соғысы

Мысалдар

1. «Афинада Халық жиналысына кім қатыса алды?» Тек азаматтар; метектер мен құлдар қатыспады. Демократия «барлық тұрғынның билігі» емес.
2. «I Дарий империяны қалай басқарды?» 20 сатрапияға бөліп, парсы ақсүйектерінен сатрап тағайындады.
3. «Римнің бірінші императоры кім?» Цезарь емес, сенаттан император лауазымын алған Октавиан (б.з.д. 29 ж.).

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Солон бүкіл құлдықты жойды деу – тек борышқорлық құлдықты жойды.
• Периэктерді илоттармен шатастыру: периэктер – еркін, илоттар – бағынышты.
• Сақтарды Александр бағындырды деу.
• Плебейлерді құл деп санау; Пирр соғысын Пуни соғыстарына жатқызу.

Өзіңді тексер

1. Перикл неше рет бірінші стратег болды? — Он бес рет.
2. Фаланганы кім құрды? — II Филипп.
3. Рим республикасын кімдер басқарды? — Бір жылға сайланатын екі консул.
4. Ганнибал қай шайқаста жеңді? — Канна түбінде, б.з.д. 216 ж.
5. Сатрапия дегеніміз не? — Парсы империясындағы облыс.