Ғұндардың жаулап алушылық жорықтары. Рим империясының құлауы

Оқулықтық тірек

• Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 3, 4, 5, 8–12, 145, 146 б.
• Букаева Б.С., Зикирина Г.Б., Макашева Ж.С., Мукатаева Д.Н., Тен И.А. «Дүниежүзі тарихы», 5-сынып, «Назарбаев Зияткерлік мектептері» ДББҰ, 2017, 53, 59–61, 88, 89, 91, 95–98, 103, 106 б.
• Қайырбекова Р.Р., Тимченко С.В., Джандосова З.А. «Дүниежүзі тарихы», 10-сынып, Мектеп, 2019, 133–149 б.
• Омарбеков Т., Хабижанова Г., Қартаева Т., Ноғайбаева М. «Қазақстан тарихы (Ежелгі заман)», 5-сынып, Мектеп, 2017, 146–152 б.
• Көкебаева Г., Мырзабекова Р., Қартабаева Е. «Дүниежүзі тарихы (Орта ғасырлар)», 7-сынып, Мектеп, 2017, 14–19, 22 б.
• Айтбай Р.Т., Касымова А.К., Ешмукамбетов А.О. «Всемирная история», 6-сынып, Атамұра, 2018 (орыс тілінде), 7 б.
• World History Encyclopedia, «Visigoth», https://www.worldhistory.org/visigoth/; World History Encyclopedia, «Theodoric the Great», https://www.worldhistory.org/Theodoric_the_Great/
• Wikipedia, «Clovis I», https://en.wikipedia.org/wiki/Clovis_I; World History Encyclopedia, «Clovis I», https://www.worldhistory.org/Clovis_I/; Wikipedia, «Visigothic Kingdom», https://en.wikipedia.org/wiki/Visigothic_Kingdom; «Ostrogothic Kingdom», https://en.wikipedia.org/wiki/Ostrogothic_Kingdom

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: 6.3.2.1 Батыс Рим империясының ыдырау себептері (6); 6.3.1.1 Орта ғасырлардың хронологиялық шектері (6); 5.3.2.2 Рим империясының аумағы және шекарасының өзгеруі (5); 5.2.1.3 Діннің Рим империясына ықпалы (5); 5.1.2.1 Ежелгі Рим қоғамының топтары (5); 5.3.1.1 Цинь империясының саяси құрылымы (5); 5.2.4.2 Ежелгі Үндістандағы ғылыми білімдер (5); 10.3.2.3 Халықтардың ұлы қоныс аударуының салдары (10); 10.3.2.4 Антикалық дәуірден орта ғасырларға өту (10); 10.1.4.4 Жаулап алушылық жорықтардың себептері (10).

Негізгі ұғымдар

• Варвар – гректің «жатжерлік адам» сөзінен; римдіктер солтүстіктегі германдықтарды, кельттерді, славяндарды осылай атады.
• Халықтардың ұлы қоныс аударуы (IV–VII ғғ.) – IV ғасырдың ортасында Орталық Азиядан шыққан ғұндар бастаған тайпалардың қозғалысы; ол Батыс Рим империясын құлатып, феодалдық Еуропаның бастауын қалады.
• Колондар – жер иесінен жерді жалға алған кедей шаруалар (құл емес).
• Тетрархия – Диоклетианның «төртеудің билігі» жүйесі: екі август және екі цезарь.
• 476 жыл – Батыс Рим империясының құлаған жылы, ежелгі дәуір мен орта ғасырлардың шегі.

Теория

Римнің дағдарысқа ұшырауы. II ғасырдың соңында астық өнімі төмендеп, сауда бәсеңдеді, саяси тұрақсыздық азамат соғысына ұласты. Басты себеп – құл еңбегінің тиімсіздігі: құлдар өнімге мүдделі болмай, құралдарды бүлдірді, сондықтан жер иелері жерді колондарға бере бастады. Север әулеті шексіз монархия орнатты, Александр Север өлгеннен кейін 50 жылда 29 «жауынгер император» ауысты. III ғасырда Италия ерекше орнынан айырылып, провинциялардың біріне айналды.

Диоклетиан мен Константин. Диоклетиан (284–305) император билігін құдайдың әмірімен берілді деп жариялап, тетрархияны енгізді; сенат маңызын жойып, орнын императорлық кеңес алды; ол христиандыққа тыйым салды. Константин 313 жылы Милан жарлығымен христиан дінін басқа діндермен теңестірді, 324 жылы астананы Византийге көшірді (кейін Константинополь). 381 жылы христиан діні мемлекеттік дін болды. Шіркеуге де алым-салық төленгендіктен, наразылық пен күпірлер қозғалысы күшейді.

Сыртқы қауіп: германдықтар. I ғасырдың соңына қарай германдықтар жер өңдеуді жақсартып, санын көбейтті; жер тапшылығынан олар империяның құнарлы жерлеріне ұмтылды.

Ғұндардың жорықтары және ұлы қоныс аудару. Ежелгі Қытайда Цинь әулеті ғұндардан қорғану үшін Ұлы қорған салдырған еді. IV ғасырдың ортасында Орталық Азиядан шыққан ғұндар Еуропаға жылжып, халықтардың ұлы қоныс аударуын бастады:

• 374–375 жылдары ғұндар герман тайпаларын ығыстырып, остготтарды бағындырды;
• 376 жылы вестготтар Рим жеріне қоныстануға рұқсат сұрады; 410 жылы Аларих бастаған вестготтар Римді алды;
• 429 жылы вандалдар Солтүстік Африкаға өтті, 455 жылы Римді тонады;
• Аттила (Еділ) тұсында ғұндар күшейді; 451 жылы Каталаун даласындағы шайқастан кейін екі жақ та әлсіреді; 453 жылы Аттила қайтыс болып, Ғұн мемлекеті ыдырады. Шығыста да көшпелілер шабуылы болды: V ғасырда Орта Азиядан келген эфталиттер («ақ ғұндар») Үндістандағы Гупта империясына шабуыл жасап, ол VI ғасыр басында ыдырады.

Батыс Римнің құлауы. 476 жылы Одоакр 16 жасар император Ромул Августулды тақтан құлатты – бұл Батыс Рим империясының құлаған жылы. Шығыс бөлігі (Византия) сақталды. Ұлы қоныс аударудың салдары: қалалардың қирауы, жаңа халықтардың пайда болуы, варварлық корольдіктердің (Франк, Вестгот, Остгот) құрылуы.

Антикалық дәуірден орта ғасырларға өту. Құлдық құрылыс дағдарысы колонатқа, одан феодалдық жер иеленуге алып келді; христиан шіркеуі Еуропаны біріктірді; антикалық мұра мен герман дәстүрлері ұштасты. «Орта ғасырлар» (лат. медиум – орта, аевум – ғасыр) атауын XV–XVI ғасырларда итальяндық гуманистер енгізді. Кезеңдері: ерте (V–XI ғғ.), дамыған (XI ғ. аяғы – XVI ғ. басы), кейінгі (XVI – XVII ғ. ортасы).

Азиядағы ғұндар. Ғұндарды қытайлар сюнну, хунну деп атаған; тайпалар б.з.д. IV–III ғасырларда бірікті, билеушісі тәңірқұт (шаньюй) деп аталды. Б.з.д. 215 жылы Цинь әскері ғұндарды Сарыөзеннің оңтүстігінен ығыстырды. Түмен тәңірқұттың ұлы Мөде б.з.д. 209 жылы билікке келіп, шығыс ғұндарын (шығыс гуларын) жеңді, батыстағы юэчжилерді қуды, Қытайға бағынған жерлерге жорық жасады. Б.з.д. 200 жылы Бақден тауында Хань патшасының 320 мың әскерін жеті тәулік қоршады. «Жер – елдіктің негізі» деген сөзі оқулықта келтіріледі.

Ғұндардың Еуропаға жолы. Бір бөлігі Қытай қысымымен батысқа, Ұлы Далаға көшті. IV ғасырдың 70-жылдары Солтүстік Қара теңіз өңірінде пайда болып, алдымен Азов маңындағы аландарды, сосын остготтарды бағындырды; жерлері Еділден Дунайға дейін жетті. V ғасырда орталығы Паннония (Дунай бойы, кейінгі Венгрия аймағы) болды.

Аттила. Руа қайтыс болғаннан кейін (434) ғұндарға ағайынды Аттила мен Бледа басшылық етті, 444 жылдан Аттила жалғыз билік етті. 435–436 жылдары бургундтарды бағындырды. 40-жылдары Константинопольге қауіп төндірді; Шығыс Рим императоры II Феодосий онымен бейбіт шарт жасап, алым төледі, бірақ Аттила шарттарды жиі бұзды.

Варварлық корольдіктер. Вестгот корольдігі – Аквитанияда, Тулуза орталығы (418 ж. шамасы); Франк мемлекеті – Хлодвиг 481 жылы Салий франктерінің билеушісі болды, 486 жылы Солтүстік Галлияны алып, 496 жылы шоқынды; Остгот корольдігі – Теодорих 493 жылы Одоакрды өлтіріп, Италияда құрды.

Даталар / ережелер

Дата	Оқиға
284–305	Диоклетиан, тетрархия
313	Константиннің Милан жарлығы
381	Христиандық – мемлекеттік дін
374–375	Ғұндар остготтарды бағындырды
410	Аларих (вестготтар) Римді алды
451	Каталаун шайқасы
453	Аттиланың өлімі, Ғұн мемлекетінің ыдырауы
455	Вандалдар Римді тонады
476	Одоакр Ромул Августулды құлатты – Батыс Римнің құлауы
б.з.д. 209	Мөде – ғұн тәңірқұты
434–453	Аттила билігі
418	Вестгот корольдігі (Аквитания)
481 / 486 / 496	Хлодвиг: билікке келуі / Солтүстік Галлия / шоқынуы
493	Теодорих – Остгот корольдігі

Мысалдар

1. «Батыс Рим империясы құлауының ішкі себебін көрсет.» Құл еңбегінің тиімсіздігі (сонымен қатар сенаттың әлсіреуі, шіркеуге төленетін салық). Ғұндар мен германдықтардың шабуылы – сыртқы себеп.
2. «410 және 455 жылдары Римді кім алды?» 410 – Аларих бастаған вестготтар; 455 – вандалдар. Жиі шатастырылады.
3. «Ұлы қоныс аударуды қай халық бастады?» IV ғасырдың ортасында Орталық Азиядан шыққан ғұндар.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Христиандық мемлекеттік дін болған жылды 313 деп жазу: 313 – Милан жарлығы (теңдік), мемлекеттік дін – 381 жыл.
• Батыс Римнің құлауын тек сыртқы шапқыншылықпен түсіндіру.
• Колондарды құл деп санау.
• Каталаун шайқасын ғұндардың толық жеңісі деп ойлау: екі жақ та әлсіреді.
• Одоакрды Ромул Августулмен шатастыру: Одоакр – құлатушы, Ромул Августул – соңғы император.

Өзіңді тексер

1. Батыс Рим империясы қай жылы құлады? — 476 ж.
2. Ғұндардың ең күшейген кезіндегі билеушісі кім? — Аттила (Еділ).
3. Аттила қай жылы қайтыс болды? — 453 ж.; Ғұн мемлекеті ыдырады.
4. «Варвар» сөзінің мағынасы? — Гректің «жатжерлік адам» сөзі.
5. Тетрархия дегеніміз не? — Диоклетиан енгізген «төртеудің билігі»: екі август, екі цезарь.