Византия империясы. Византия мен Түрік қағанатының дипломатиялық қарым- қатынастары

Оқулықтық тірек

• Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 13, 14, 15, 16 б.
• Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 16, 17 б.
• Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 62, 65, 69, 71 б.
• Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 3, 145, 146 б.
• Букаева Б.С., Зикирина Г.Б., Макашева Ж.С., Мукатаева Д.Н., Тен И.А. «Дүниежүзі тарихы», 5-сынып, «Назарбаев Зияткерлік мектептері» ДББҰ, 2017, 96, 97, 98 б.
• Қайырбекова Р.Р., Тимченко С.В., Джандосова З.А. «Дүниежүзі тарихы», 10-сынып, Мектеп, 2019, 133–149 б.
• Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 20–22 б.
• Көкебаева Г., Мырзабекова Р., Қартабаева Е. «Дүниежүзі тарихы (Орта ғасырлар)», 7-сынып, Мектеп, 2017, 28–29, 116 б.
• Britannica, «Siege of Constantinople», https://www.britannica.com/event/Siege-of-Constantinople1453; World History Encyclopedia, «Byzantine Empire», https://www.worldhistory.org/Byzantine_Empire/
• The Metropolitan Museum of Art, «Icons and Iconoclasm in Byzantium», https://www.metmuseum.org/essays/icons-and-iconoclasm-in-byzantium

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: 6.3.2.3 Византияның ішкі саясаты және ұзақ өмір сүру себептері (6); 6.3.2.4 Византияның дипломатиялық саясаты (6); 6.3.2.5 Монғол шапқыншылығы кезіндегі халықаралық қатынастар (6); Орта ғасырлар тарихы бойынша қорытынды сабақ (6); 5.2.1.3 Діннің Рим империясына ықпалы (5); 10.3.2.7 Монғол шапқыншылығының салдарлары (10).

Негізгі ұғымдар

• Византия – Шығыс Рим империясы; 395 жылы Рим империясы Батыс және Шығыс болып бөлінді. Астанасы – Константинополь (бұрынғы Византий, қазіргі Стамбұл).
• Василевс – Византия императоры, бүкіл билік соның қолында.
• Номисма – Византияның алтын ақшасы, барлық елде ең сенімді ақша.
• «Грек оты» – Византия орыс кемелерін талқандаған жанғыш қару.
• Түрік қағанаты – Византия елшіліктері: Маниах (түріктерден) және Земарх (Византиядан); мақсаты – сауда және Сасанилік Иранға қарсы бірлесу.

Теория

Византияның құрылуы. Константин 324 жылы астананы Римнен Босфордағы Византийге көшірді, 330 жылы қала Константинополь («Жаңа Рим») аталды. 395 жылы империя екіге бөлінді, Шығыс Рим империясы Византия деп аталды. 476 жылы Батыс Рим құлағанда, Византия сақталды.

Ұзақ өмір сүру себептері (оқулық сызбасы бойынша):

1. Варварлардың жойқын шапқыншылығына ұшырамады.
2. Жері құнарлы, табиғаты қолайлы, жылына 2–3 рет өнім алынды.
3. Ауыл шаруашылығының қарқыны жоғары болды.
4. Құл еңбегінен гөрі ерікті жер иеленушілер мен шаруалар қауымы басым болды. Ерте орта ғасырда Византия Батыстан әлдеқайда бай болды: Мысыр мен Фракия астық берді, Александрия, Иерусалим, Константинополь – қолөнер мен сауда орталықтары.

I Юстиниан (527–565). Билік василевстің қолына шоғырланды. 532 жылы Ника көтерілісі басылды. Христиандық бірден-бір мемлекеттік дін болды; 532–537 жылдары Әулие София соборы салынды. «Азаматтық құқықтар жинағы» (Юстиниан кодексі) барлық халыққа ортақ заңдарды бекітіп, меншікті қорғады. Юстиниан 534 жылы вандалдар корольдігін талқандады, 535–555 жылдары Италияны остготтардан тазартты. VI ғасырдың аяғынан шіркеу басшысы – Константинополь патриархы.

Византия мен Түрік қағанаты. II Юстин тұсында келіссөздер сәтті өтті. 568 жылы түрік қағаны Истеми (Иштеми) Константинопольге көпес Маниах бастаған елшілік жіберді. Византия қайтарында елші Земархты қосып аттандырды; Земарх Каспийді жағалап, Хорезм арқылы Сырдарияға жетті. Келіссөзде сауда мен Сасанилік Иранға қарсы бірлескен қимыл қаралды. Қаған сарайы Византияны қолдайтынын білдірді, бірақ Иран мен Византия арасындағы қатынасқа араласпады.

Славяндармен және арабтармен қатынас. V ғасырдың аяғынан славян тайпалары Дунайдан өтіп, Константинопольге дейін жорық жасады, VI ғасыр аяғында Фракия мен Македонияда орнықты; 681 жылы алғашқы славян мемлекеті – Болгария патшалығы құрылды. VII ғасырдың 30-жылдарынан арабтар Сирия, Палестина, Жоғарғы Месопотамия, Мысырды тартып алып, Константинопольді бірнеше рет қоршады, бірақ ала алмады; VII ғасыр аяғында империя аумағы үш есе кеміді.

Киев Русі және христиандық. VIII ғасырдың аяғынан орыстар Византияға шабуыл жасай бастады:

• 860 жылы Константинопольге дейін келіп, келісім жасасып қайтты;
• 907 жылы қала маңын тонады, бірақ «грек отымен» талқандалды;
• 988 жылы Киев Русі Византиядан христиандықты қабылдады – содан кейін ғана Византиямен достық қатынас басталды. Кейін 1223 жылы Қалқа өзенінде қыпшақтар мен орыстарды монғолдар жеңді, 1240 жылы Бату Киевті алды; Киев монғол шапқыншылығы кезінде қираған көне қалалардың бірі болды. Алтын Орда хандары орыс князьдарынан жарлық алу үшін Ордаға келуді талап етті.

Византияның соңы. Оқулық бойынша Осман түріктері Византияны басып алып, Шығысқа баратын жолды жапқанда еуропалықтар теңіз жолын іздеді (ұлы географиялық ашылулар). Юстиниан кодексі орта ғасырдың маңызды құқықтық мұрасы ретінде аталады.

Киев Русінің құрылуы. VI ғасырда Киевтен Воронежге дейін шығыс славян тайпалары (поляндар, древляндар, радимичтер т.б.) мекендеді. 862 жылы олар Скандинавиядан князь Рюрикті билікке шақырды. IX ғасырдың соңында Рюриктің туысы Олег Киевті алып, 882 жылы древлян, северян, радимичтерді бағындырды – Киев Русі құрылды. Олег 33 жыл биледі; Игорь (912–945), Святослав (945–972, жас кезінде билікке княгиня Ольга араласты; Ольга 957 жылы Константинопольге барды).

Христиандықтың қабылдануы. Владимир Святославович 988 жылы христиан дінін Византиядан қабылдады: священниктер шақырылып, шіркеу мектептері ашылды, пұтқа табыну дәстүрлеріне тыйым салынды. Ел епархияларға бөлінді, Киев митрополитіне бағынды. Бұл князь билігін нығайтып, Русьтің халықаралық беделін арттырды.

Ярослав Даналы (1019–1054). Елдің гүлденген кезі: Ярославль қаласы салынды, Киевте алтын қақпалы София соборы тұрғызылды, монастырьлар жанынан мектептер ашылды; Киев Бағдат, Александрия, Хорезммен сауда жасайтын орталыққа айналды.

Византия мәдениеті. Христиан өнерінің басты түрлері – икона мен мозаика (шіркеу қабырғаларындағы түсті тас бейнелер). 726–843 жылдары иконоборчество болды: бейнелерге тыйым салынып, мозаикалар алынды; 843 жылы иконаларға табыну қалпына келтірілді.

1453 жылғы құлау. Сұлтан II Мехмед 100 мың әскермен Константинопольді қоршады; қала 1453 жылы 29 мамырда алынып, соңғы император XI Константин қаза тапты. Қала Стамбул аталып, Осман империясының астанасы болды; Византия империясы жойылды.

Даталар / ережелер

Дата	Оқиға
324 / 330	Астананың Византийге көшуі / Константинополь атауы
395	Рим империясының екіге бөлінуі
527–565	I Юстиниан
532 / 532–537	Ника көтерілісі / Әулие София соборы
568	Истеми қағанның Константинопольге елшілігі
681	Болгария патшалығы
860, 907	Орыстардың Константинопольге жорықтары
988	Киев Русінде христиандықтың қабылдануы
1240	Бату Киевті алды
862	Рюриктің шақырылуы
882	Олег Киевті алды, Киев Русі құрылды
1019–1054	Ярослав Даналы
1453, 29 мамыр	Константинопольдің құлауы

Мысалдар

1. «Түрік қағанаты мен Византия неге жақындасты?» Сауда (Жібек жолы) және ортақ қарсылас – Сасанилік Иран. Бірақ қаған Иран–Византия соғысына тікелей араласпады.
2. «Киев Русі мен Византия қатынасы қашан достыққа айналды?» 988 жылы Киев Русі Византиядан христиандықты қабылдағаннан кейін.
3. «Византияның Батыс Римнен ұзақ өмір сүруінің бір себебін ата.» Мысалы, ерікті шаруалар еңбегінің басымдығы (құл еңбегі емес).

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Константинопольді Римнің жаңа атауы деп ойлау: ол бұрынғы Византий қаласы.
• Юстиниан кодексін шіркеу заңы деп түсіну: ол – азаматтық құқық жинағы.
• Түрік қағанатын Иранға қарсы соғысқа тікелей қатысқан одақтас деп санау.
• Маниах пен Земархты шатастыру: Маниах – түрік елшісі (көпес), Земарх – Византия елшісі.
• Византия ауыл шаруашылығы құл еңбегіне сүйенді деп ойлау.

Өзіңді тексер

1. Рим империясы қай жылы екіге бөлінді? — 395 ж.
2. Әулие София соборы қашан салынды? — 532–537 жж., Юстиниан тұсында.
3. Земарх елшілігі қай жолмен жүрді? — Каспийді жағалап, Хорезм арқылы Сырдарияға.
4. Алғашқы славян мемлекеті қандай және қашан құрылды? — Болгария патшалығы, 681 ж.
5. Киев Русі христиандықты қашан және қайдан қабылдады? — 988 ж., Византиядан.