Феодализм. «Феодализм» түсінігі. Феодалдық шаруашылық түрінің ерекшеліктері

Оқулықтық тірек

• Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 4, 5, 24, 28, 29, 30 б.
• Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 25, 26, 29–32, 56 б.
• Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 54, 73, 74, 75 б.
• Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 4, 5, 26, 27, 77–80, 86 б.
• Көкебаева Г., Мырзабекова Р., Қартабаева Е. «Дүниежүзі тарихы (Орта ғасырлар)», 7-сынып, Мектеп, 2017, 88–90, 94 б.
• Айтбай Р.Т., Касымова А.К., Ешмукамбетов А.О. «Всемирная история», 6-сынып, Атамұра, 2018 (орыс тілінде), 61, 68 б.

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: 6.1.1.1 Феодалдық қоғамның әлеуметтік құрылымы (6); 6.4.2.1 Феодалдық шаруашылықтың ерекшеліктері (6); 6.1.2.1 Феодалдар мен шаруалардың өзара қатынасы (6); 6.2.4.1 «Қара індет» (6); 6.3.2.2 У. Тайлер мен Г. Каль бастаған көтерілістер (6); 6.3.1.4 Феодалдық соғыстар мен орталықтандырылған мемлекеттер (6); 6.3.1.3 Феодалдық мемлекеттің даму кезеңдері (6).

Негізгі ұғымдар

• Феод – латынша «жерге мұрагерлік иелік ету»; жер иесі – феодал. Феодализмде жер кімде болса, билік те сонда: «қожайынсыз жер болмайды».
• Вассал – мырзаға адал қызмет етуге ант берген бағынышты феодал; мырза оған қамқорлық жасауға уәде етті.
• Натуралды шаруашылық – өнімді айырбасқа емес, өз қажетіне өндіретін томаға-тұйық шаруашылық.
• Домен – қожаның (феодалдың) жері; үлестік жер – тәуелді шаруалардың жері.
• Барщина – еңбекпен өтеу; оброк – заттай (кейін ақшалай) алым.
• Орталықтанған мемлекет – феодалдық бытыраңқылықтан кейін бір орталыққа (корольге) бағынған мемлекет.

Теория

Феодалдық саты. Феодалдар атақ бойынша сатыға бөлінді: король (жоғарғы сот, әскер қолбасшысы) → герцогтер мен графтар → барондар мен виконттар → рыцарьлар. Германияда барлығы корольге бағынышты деп саналды, ал Францияда «менің бағыныштымның бағыныштысы маған бағынышты емес» қағидасы болды. Шаруалар сатыға кірмеді – олар феодалдарды азық-түлікпен, киіммен қамтамасыз етті. Вассал анты тізерлеп берілді, бір уыс топырақ пен ағаш бұтағын тапсырумен бекітілді; келісім ауызша болғандықтан жиі бұзылды. X ғасырдың аяғынан әскери феодалдар рыцарьлар аталды; рыцарьға ат пен қаруды өзі сатып алуы үшін феод қажет болды; кодексі – мырзаға адалдық, ерлік, әлсіз бен шіркеуді қорғау.

Шаруалар. Басыбайлы шаруалар (Францияда «серветер») феодалға толық тәуелді болды: оларды сатуға, айырбастауға болатын, қашса – қайтарылды. Ерікті шаруалар (Англияда «вилландар») мүлкін еркін жұмсап, жерін мұраға қалдыра алды. Міндеткерліктер: барщина, оброк, қоғамдық жұмыстар (көпір, жол, жүк тасу).

Феодалдық шаруашылық. Поместьеде (вотчинада) бәрі өзінде өндірілді: жіп иіру, мата тоқу, киім, ыдыс, құрал; тек тұз бен темір айырбасталды. XI ғасырға дейін ішкі сауда өте төмен болды. Сауда мен жәрмеңкелер дамығанда ақша-тауар қатынасы күшейіп, заттай салықты ақшалай салық ығыстырды; шаруалар еркіндігін ақшаға сатып алып, қалаға кете алатын болды.

Феодалдық мемлекеттің кезеңдері.

1. Ерте бірлестіктер: Ұлы Карл империясы үлкен болғанымен, ішкі байланысы әлсіз еді, сондықтан ыдырады.
2. Феодалдық бытыраңқылық (IX–XI ғғ.): Карл империясынан Франция, Германия, Италия бөлінді; ірі феодалдың өз соты, әскері болды, өзара қырқыстан шаруалар зардап шекті.
3. Орталықтанған мемлекет (XIV–XV ғғ.): алғашқы ұлттық мемлекеттер – Франция, Англия, Испания; қалалықтар күшті король билігін қалады.
4. Абсолютизм (XVI–XVIII ғғ.): билік бір адамның қолында. Орталықтану қырқысқа тежеу салды, сыртқы жаудың ішкі алауыздықты пайдалануына жол бермеді, ауыл шаруашылығы мен қалалардың, қолөнер мен сауданың дамуына жол ашты.

«Қара індет». XIV ғасырдағы оба індеті. Ол Еуропаға кемелермен жеткен егеуқұйрықтар арқылы тарады, лас қалаларда қатты болды; Еуропа тұрғындарының үштен бірі қаза тапты, елді мекендер қаңырап қалды. Індет пен соғыс шаруаларды күйзеліске ұшыратып, көтерілістерге себеп болды.

Шаруалар көтерілістері.

• Жакерия (1358, Франция) – Бовезиде басталып, Пикардия мен Шампаньді қамтыды; шамамен 100 мың адам қатысты; басшысы – Гильом Каль. Себебі: Жүз жылдық соғыс, «Қара індет», салықтың өсуі, жалдамалы әскерлердің тонауы. Каль алдаумен өлтіріліп, көтеріліс басылды.
• Уот Тайлер көтерілісі (1381, Англия) – Эссекстен басталды, себебі – жаңа салық. Көтерілісшілер Лондонға барып, король II Ричардтан басыбайлылықты жоюды, сауда еркіндігін талап етті. Келіссөзде Лондон мэрі Тайлерді өлтірді, кейін қатысушылар жазаланды.

Жүз жылдық соғыс (1337–1453). Франция мен Англия арасындағы соғыс (116 жыл). 1429 жылы Жанна д'Арк Орлеанды ағылшындардан азат етті; 1431 жылы ағылшындардың шіркеу соты оны отқа өртеді, бұл француз халқының намысын оятып, соғыс ұлт-азаттық сипат алды. 1453 жылы Бордо түбінде жеңілген ағылшындар Франциядан кетті.

Алқызыл және Ақ раушандар соғысы (1455–1485). Англияда Ланкастерлер (алқызыл раушан) мен Йорктер (ақ раушан) тақ үшін соғысты; ірі феодалдар бірін-бірі дерлік қырды. 1485 жылы Генрих Тюдор VII Генрих атымен король болып, екі раушанды өз туында біріктірді; король билігі нығайды.

Жүз жылдық соғыстың себептері. 1328 жылы Капетингтердің тікелей ұрпағы IV Карл өлгеннен кейін таққа VI Филипп Валуа отырды; шешесі жағынан IV Филипптің туысы болған ағылшын королі III Эдуард француз тағына құқығын жариялады. Экономикалық себеп – Гаскон аймағына талас (ағылшын тағына тиесілі, іс жүзінде Франция бақылауында).

Ірі шайқастар. 1340 ж. Слейс теңіз шайқасы – француз флоты талқандалды. 1346 жылы 26 тамызда Креси түбінде француздар жеңілді, 1347 ж. ағылшындар Калені алды. 1356 жылы Пуатье түбінде француздар қатты соққы алды; 1359 ж. Лондон бітімі бойынша Аквитания ағылшындарға берілді. 1415 жылы 25 қазанда Азенкур түбінде ағылшындар жеңді.

«Қара індеттің» жылдары. Оба 1348 жылы Еуропаға кең тарады; 7-сынып оқулығында 1346–1351 жылдар аталады.

Елді біріктірген корольдер. Францияда бытыраңқылықты XI Людовик (1461–1483) түпкілікті жойды: «Бүйі» лақап атты король ірі феодалдар одағын бірінен соң бірін жеңді, XV ғасырдың соңында бірігу аяқталды. Англияда Раушандар соғысынан кейін VII Генрих Тюдор (1485–1509) феодалдардың әскери жасақтарын шектеді, бағынбаған барондардың қамалдарын қиратты.

Даталар / ережелер

Дата	Оқиға
IX–XI ғғ.	Феодалдық бытыраңқылық
1337–1453	Жүз жылдық соғыс
XIV ғ.	«Қара індет»
1358	Жакерия (Г. Каль)
1381	Уот Тайлер көтерілісі
1429 / 1431	Жанна д'Арк Орлеанды азат етті / өртелді
1455–1485	Раушандар соғысы; 1485 – VII Генрих Тюдор
1346	Креси шайқасы
1348	Қара індеттің Еуропаға кең таралуы
1356	Пуатье шайқасы
1415	Азенкур шайқасы
1461–1483	XI Людовик, Францияның бірігуі

Мысалдар

1. «Шаруа феодал жерінде тегін жұмыс істеді. Бұл қандай міндеткерлік?» Барщина. Өнім не ақша төлесе – оброк.
2. «Жакерия мен Уот Тайлер көтерілісінің ортақ себебі?» Жүз жылдық соғыс туғызған күйзеліс пен салықтың өсуі; екеуі де басшысы өлтірілгеннен кейін басылды.
3. «Раушандар соғысының нәтижесі?» Ірі феодалдар әлсіреп, Тюдорлар әулеті орнады – орталықтанған король билігі күшейді.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Шаруаларды феодалдық сатының төменгі баспалдағы деп санау – олар сатыға кірмейді.
• Барщинаны ақшалай салық деп ойлау.
• Жакерияны Англияда болды деу; Каль мен Тайлерді шатастыру.
• Алқызыл раушанды Йорктерге телу: алқызыл – Ланкастерлер, ақ – Йорктер.
• Жүз жылдық соғыс дәл 100 жыл созылды деу (1337–1453 – 116 жыл).

Өзіңді тексер

1. «Феод» сөзінің мағынасы? — Жерге мұрагерлік иелік ету.
2. Францияда басыбайлы шаруаларды қалай атады? — Серветер.
3. «Қара індет» Еуропа халқының қанша бөлігін жалмады? — Үштен бірін.
4. Жанна д'Арк қай қаланы азат етті? — Орлеанды, 1429 ж.
5. Алғашқы ұлттық мемлекеттер қай елдерде қалыптасты? — Франция, Англия, Испания.