Феодалдық мемлекеттің даму кезеңдері. Батыс мемлекеттеріндегі абсолютизмнің ерекшеліктері

Оқулықтық тірек

• Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 4, 5, 26, 27, 79, 80, 86 б.
• Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 5, 27, 77, 78, 79 б.
• Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 80, 82, 86, 88, 93 б.
• Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 80, 82, 83, 92, 93 б.
• Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 90, 91 б.
• Алдабек Н., Мақашева К., Байзақова Қ. «Дүниежүзі тарихы. Жаңа заман (1640–1900)», 8-сынып (бұрынғы бағдарлама), Мектеп, 2018, 192, 194, 195 б.
• Көкебаева Г., Мырзабекова Р., Қартабаева Е. «Дүниежүзі тарихы (Орта ғасырлар)», 7-сынып, Мектеп, 2017, 102–104 б.
• World History Encyclopedia, «Elizabeth I of England», https://www.worldhistory.org/Elizabeth_I_of_England/; Britannica, «Elizabeth I», https://www.britannica.com/summary/Elizabeth-Is-Achievements
• World History Encyclopedia, «Spanish Armada», https://www.worldhistory.org/Spanish_Armada/

Материалдар тақырыптары бойынша дайындалды: 6.3.1.3 Феодалдық мемлекеттің даму кезеңдері (6); 6.3.1.4 Феодалдық соғыстар мен орталықтандырылған мемлекеттер (6); 6.3.1.2 Батыс пен Шығыстағы монархия формалары (6); 6.3.1.6 Парламент, Бас штаттар, сейм, кортес, Боярлар Думасы (6); 6.3.1.5 І Карл мен ІІ Осман (6); 7.3.2.1 Француз революциясының себептері (7).

Негізгі ұғымдар

• Феодалдық бытыраңқылық — ірі феодалдардың өз әкімшілігі, соты, әскері болып, корольге іс жүзінде бағынбауы (IX–XI ғғ.).
• Орталықтанған (ұлттық) мемлекет — бытыраңқылықтан кейін бір орталыққа бағынған мемлекет (XIV–XV ғғ.).
• Сословиелік-өкілдік монархия — король билігі өкілді органмен (парламент, Бас штаттар, кортес, сейм) шектелген монархия.
• Абсолютизм — жоғары өкімет билігінің толықтай жеке-дара бір адамның қолына шоғырлануы (XVI–XVIII ғғ.).
• Парламент — французша «парле» (сөйлеу) сөзінен; Англиядағы өкілді орган.

Теория

1. Феодалдық мемлекеттің даму кезеңдері

Кезең	Уақыты	Белгісі
Ерте мемлекеттік бірлестіктер	ерте орта ғасырлар	Ұлы Карл империясы — аумағы үлкен, бірақ ішкі байланысы әлсіз, ыдырап кетті
Феодалдық бытыраңқылық	IX–XI ғғ.	Карл империясынан Франция, Германия, Италия бөлінді; феодалдар өзін корольмен тең санады
Орталықтанған мемлекет	XIV–XV ғғ.	алғашқы ұлттық мемлекеттер — Франция, Англия, Испания
Абсолютизм	XVI–XVIII ғғ.	билік бір адамның қолында

Орталықтанудың себептері мен пайдасы. Қалалар, тауар-ақша қатынасы, ішкі нарық елдің бірігуін жеделдетті; қалалықтар күшті король билігін қалады. Бір орталыққа бағыну: феодалдық қырқысқа тежеу салды; шетелдердің ішкі алауыздықты пайдалануына жол бермеді; ауыл шаруашылығын дамытты; қала, қолөнер, сауда өсті. Кейінгі орта ғасырларда шаруалар мен қала халқының көтерілістері жиілеп, оларды басу үшін күшті мемлекет қажет болды.

Феодалдық соғыстар:

• Жүзжылдық соғыс (1337–1453): 1429 ж. Жанна д'Арк Орлеанды азат етті, 1431 ж. өртелді; 1453 ж. Бордо түбінде жеңілген ағылшындар Франциядан кетті.
• Алқызыл және Ақ раушандар соғысы (1455–1485): Ланкастерлер (алқызыл) мен Йорктер (ақ) күресі; 1485 ж. Генрих Тюдор VII Генрих атымен король болып, король билігін нығайтты.

2. Өкілді органдар

Ел	Орган	Деректер
Англия	Парламент	1265 ж. алғаш шақырылды; лордтар палатасы және қауымдар палатасы; салық парламентпен келісіліп салынды
Франция	Бас штаттар	1302 ж. IV Көркем Филипп Рим папасына қарсы күресте шақырды; діни шонжарлар, дворяндар, ауқатты қалалықтар
Испания	Кортес	Кастилияда 1137 ж., 1188 ж. қала өкілдері қатысты
Польша	Сейм	XIV ғасыр
Русь (Ресей)	Боярлар Думасы	IV Иван орнына Зем соборын құрды; I Петр таратып, 1711 ж. Сенат құрды

3. Абсолютизмнің ерекшеліктері

Франция — классикалық абсолюттік монархия. Белгілері: корольдің сөзі — бүкіл ел үшін заң; қазына, сот, армия және салық мөлшері корольдің қолында; салық жинаушыларды король тағайындайды; халық — корольдің боданы; шіркеу корольге бағынды. XIV Людовик: «Мемлекет дегеніміз — мен». 1589 жылдан Бурбондар әулеті билік етті; XIV Людовик соғыстар жүргізді, XV Людовик «Менен кейін топан су болса да» деген. Бас штаттар 1614 жылдан кейін шақырылмай, тек 1789 жылы қайта жиналды.

Ресей. I Петр (1682–1725) тұсында абсолюттік билік шарықтау шегіне жетті: заң шығару мен атқару билігі, жоғарғы сот, бас қолбасшылық және шіркеу басшылығы императорда болды. Боярлар Думасы таратылып, Сенат құрылды.

Англия — шектеулі абсолютизм. Парламент XIV ғасырда заң шығару құқығына ие болды. 1603 жылдан Стюарттар әулеті (I Яков, I Карл) тұсында абсолютизм дағдарысқа ұшырады: I Карл парламентті екі рет таратып, 11 жыл жеке басқарып, парламент келісімінсіз салық жинады. Бұл наразылық ағылшын буржуазиялық революциясына әкелді.

Қорытынды салыстыру: Англияда король билігі парламентпен шектелді; Францияда Бас штаттар шақырылуын тоқтатты; Ресейде император өзге органдарды таратып, билікті толық жинады.

Тюдорлар абсолютизмі (Англия). Тюдорлар дворяндар мүддесін қорғады. XVI ғасырда Англияда абсолюттік құрылыс орнады. VIII Генрих тұсында шіркеу реформасы жүрді: 1534 жылғы «Супрематия актісі» бойынша ағылшын шіркеуі Римге бағынудан босатылып, оның басшысы король болды – ұлттық протестанттық шіркеу абсолютизмнің құралына айналды. I Елизавета (1558–1603) 1559 жылғы актілермен Англия шіркеуін қайта орнықтырды (католиктік белгілердің бір бөлігі, мысалы епископтар сақталды); 1588 жылы Испанияның «Алынбас армадасын» жеңу – оның билігінің шыңы.

Франция: Ришелье мен XIV Людовик. Кардинал Ришелье (1624–1642) орталық билікті күшейтті, шонжарлардың қарсылығын басып, Франция беделін көтерді. Кардинал Мазариниден кейін XIV Людовик (1643–1715) толық билікке ие болып, сарайды Версальға көшірді.

Мысалдар

1-мысал. «Кезеңдерді хронологиялық ретпен орналастырыңыз: абсолютизм, бытыраңқылық, орталықтану, ерте бірлестік.» Жауап: ерте бірлестік → бытыраңқылық → орталықтану → абсолютизм.

2-мысал. «"Салықты король парламентпен келісіп салады" — қай монархия белгісі?» Жауап: сословиелік-өкілдік монархия (Англия). «Салық мөлшерін король өзі белгілейді» — абсолютизм белгісі.

3-мысал. «Сәйкестендіріңіз: Испания — ?, Польша — ?» Жауап: Испания — кортес, Польша — сейм.

4-мысал. «Ресейде Сенат қай жылы және немен ауыстырылып құрылды?» Жауап: 1711 жылы, I Петр Боярлар Думасын таратып құрды.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Бытыраңқылықты орталықтанудан кейінгі кезең деп санау — ол алдыңғы кезең.
• Парламент пен Бас штаттарды шатастыру: парламент — Англияда, Бас штаттар — Францияда.
• Сеймді Испанияға, кортесті Польшаға телу.
• Жүзжылдық соғысты дәл 100 жыл деп есептеу: 1337–1453, яғни 116 жыл.
• Алқызыл раушанды Йорктерге жатқызу: алқызыл — Ланкастерлер, ақ — Йорктер.
• I Карлды Тюдорлар әулетінен деп ойлау: ол — Стюарт.

Өзіңді тексер

1. Бас штаттар қай жылы және кім тұсында құрылды? — 1302 жылы, IV Көркем Филипп тұсында.
2. Ағылшын парламенті қандай палаталардан тұрды? — Лордтар палатасы және қауымдар палатасы.
3. Алғашқы ұлттық мемлекеттер қай елдерде қалыптасты? — Франция, Англия, Испанияда.
4. «Мемлекет дегеніміз — мен» деген кім? — XIV Людовик.
5. I Карл парламентсіз елді қанша жыл басқарды? — 11 жыл.