DAMOO

Дүние жүзі тарихы · ҰБТ 2026 · 02. Орта ғасырлар кезеңі

Шығыс мемлекеттеріндегі абсолютизмнің ерекшеліктері (Қытай, Жапония, Осман империясы).

Тестті бастау

Тест тапсыру үшін жүйеге кіру немесе тіркелу керек.

Конспект

Оқулықтық тірек

  • Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 96, 97, 98, 99, 100 б.
  • Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 90, 91, 103 б.
  • Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 3, 145, 146 б.
  • Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 80, 86, 88 б.
  • Алдабек Н., Мақашева К., Байзақова Қ. «Дүниежүзі тарихы. Жаңа заман (1640–1900)», 8-сынып (бұрынғы бағдарлама), Мектеп, 2018, 234, 303 б.
  • Айтбай Р., Касымова А. «Всемирная история», 7(6)-сынып, Атамура, 2017 (орыс тілінде), 92–93 б.
  • Көкебаева Г., Мырзабекова Р., Қартабаева Е. «Дүниежүзі тарихы (Орта ғасырлар)», 7-сынып, Мектеп, 2017, 115–118 б.
  • Wikipedia, «Suleiman the Magnificent», https://en.wikipedia.org/wiki/Suleiman_the_Magnificent
  • World History Encyclopedia, «Suleiman the Magnificent», https://www.worldhistory.org/Suleiman_the_Magnificent/
  • Wikipedia, «Qing dynasty», https://en.wikipedia.org/wiki/Qing_dynasty; World History Encyclopedia, «Ming Dynasty», https://www.worldhistory.org/Ming_Dynasty/

Материалдар тақырыптары бойынша дайындалды: 6.3.1.5 Юнлэ мен Токугава билігі (6); 6.3.1.5 І Карл мен ІІ Осман: шексіз биліктің шектері (6); Орта ғасырлар бойынша қорытынды сабақ (6); 6.3.1.2 Батыс пен Шығыстағы монархия формалары (6); 7.1.1.3 Отаршылдық кезеңіндегі Үндістан, Қытай, Жапонияның әлеуметтік құрылымы (7).

Негізгі ұғымдар

  • Абсолютизм — жоғары биліктің толықтай бір адамның қолына шоғырлануы; Батыста да, Шығыста да XVI–XVIII ғасырларда орнықты.
  • «Көктің баласы» — Қытай императорының атауы.
  • Микадо — Жапония императоры, жоғарғы билік пен жердің иесі ретінде саналған.
  • Сегун — Жапониядағы әскери билеуші, самурайлардың қолбасшысы; нақты билік соның қолында болды.
  • Даймё — Жапониядағы ірі феодал (жер иеленуші); самурай — әскери қызметтегі жер иеленуші.
  • Янычарлар — Осман империясының әскери тобы; сұлтан билігін шектей алған күш.

Теория

1. Қытай: Мин әулеті. 1368 жылы Чжу Юань Чжан монғолдарды қуып, Мин әулетін құрды (1368–1644). Император «көктің баласы» деп саналды. Юнлэ (1403 жылдан 22 жыл билік етті) тұсында Мин әулетінің қуаты артып, императордың шексіз билігі орнады:

  • Ұлы Қытай каналын қайта салдырды;
  • «Юнлэ энциклопедиясын» жаздырды;
  • Оңтүстік-Шығыс Азия мен Шығыс Африкаға 6 теңіз экспедициясын жіберді.

XVI ғасырда өндіріс мамандандырылып, мануфактуралар пайда болды; фарфор, мата өндірісі, кітап басу дамыды. XIX ғасырдың басында маньчжурлар билігі тұсында Қытайда ортағасырлық феодалдық қатынастар басым болды, шаруашылық пен әскер конфуцийлік дәстүр деңгейінде қалды, маньчжур үстемдігіне наразылық өсіп, құпия қоғамдар («Ақ лотос» т.б.) көбейді.

2. Жапония: сегундар билігі.

  • VII ғасырдан орталық императорлық билік орнады, жер мен жоғарғы билік микадода болды.
  • XI–XIII ғасырларда император билігі әлсіреп, сегундардың билігі күшейді; 1192 жылдан сегундардың саяси билігі артып, император тек діни басшы болып қалды. Минамото әулеті сегундары ұзақ билік құрды.
  • 1568–1582 жылдары елді біріктіруді Ода Нобунага бастады, Тоётоми Хидэёси жалғастырып, шаруаларды жерге бекітетін заңдар шығарды.
  • 1603 жылы Токугава елді біріктіруді аяқтап, сегун атағын алды; әулеті 1867–1869 жылдардағы буржуазиялық революцияға дейін 265 жыл билік етті. Шетелдіктердің келуіне тыйым салынып, Жапония өзін оқшаулады.
  • XIX ғасырдың басында соңғы Токугава сегундары тұсында қоғам терең дағдарысқа ұшырады, бірақ мануфактуралар саны өсіп, капитализм баяу дами бастады.

3. Осман империясы. Барлық жер мемлекет меншігі саналды. II Осман (1618–1622) тұсында империя дағдарысының алғашқы белгілері байқалды: 1618 жылы Иранмен соғыста жеңіліп, келісімге мәжбүр болды, Польшаға қарсы соғыста да жеңілді. Жеңілісті янычарлардан көріп, әскери реформа жасамақ болды, бірақ інісі Мехмедті өлтіртіп, беделінен айрылды да, янычарлар бүлігінде қаза тапты. Яғни сұлтанның билігін әскери топ шектеді.

4. Шығыс абсолютизмінің ерекшеліктері (салыстыру).

Белгі Қытай (Мин) Жапония (Токугава) Осман империясы
Нақты билік иесі император («көктің баласы») сегун; император — діни басшы сұлтан
Жер меншігі — жер иеленушілер: даймё, самурайлар барлық жер — мемлекет меншігі
Сыртқы саясат теңіз экспедициялары (Юнлэ) елді оқшаулау Иран, Польшамен соғыстар
Билікті шектеген күш — — янычарлар

5. Шығыс пен Батыс. Ерте және дамыған орта ғасырларда Шығыс елдері шаруашылық пен мәдениет жағынан Еуропадан алда болды, ал кейінгі орта ғасырларда, әсіресе Қайта өрлеу дәуірінде, Еуропа озып шықты. Еуропа капиталистік қатынасқа өткенде Шығыста феодализм үстемдік етті.

Цин әулетінің құрылуы. XVII ғасырда Маньчжурияда маньчжурлар күшейді. 1644 жылы Ли Цзычэн көтерілісшілері Пекинді алғанда, Мин шенеуніктері маньчжурлардан көмек сұрады; маньчжурлар астананы иеленіп, Қытайда билік орнатты.

Осман империясының басқару жүйесі. Сұлтан – шексіз билеуші, шешімі соңғы; оған уәзірлер кеңесі (диван) көмектесті, кеңесті бас уәзір (ұлы уәзір) басқарды. Империя вилайеттерге (облыстарға), олар санжақтарға бөлінді: вилайеттерді бейлер, санжақтарды санжақбейлер басқарды. Сот істерін қадилар қарады. Төрт әлеуметтік топ: улемалар, әскери-феодалдар, көпестер мен қала тұрғындары, шаруалар.

Тимар жүйесі. Жердің көбі мемлекеттікі еді; оның едәуір бөлігі феодалдарға уақытша берілді. Мұндай жер иелері – сипахилер, жорықта өз адамдарымен сұлтан қарамағында атты әскер болды. Тимар еуропалық феодқа сырттай ұқсағанымен, орталықтанған жүйенің бөлігі болды, өзара міндеттер мен құқықтар болмады. Мешіт жері – уақыф.

I Сүлеймен (1520–1566). 21 вилайет құрылды; Қануни («заң шығарушы») атанды – мемлекет құрылымы мен салық туралы зайырлы заңдар (қанун) жинақталды. 1521 жылы Белград алынды, Венециямен сауда шарты жасалды, 1526 жылы Венгрияның бір бөлігі басып алынды.

Мысалдар

1-мысал. «Жапонияда XII ғасырдан бастап нақты саяси билік кімнің қолында болды?» Жауап: сегунның. Микадо діни басшы ретінде ғана қалды.

2-мысал. «Ұлы Қытай каналын қайта салдырып, энциклопедия жаздырған император кім?» Жауап: Юнлэ. Тұзақ: Мин әулетін Юнлэ емес, Чжу Юань Чжан құрды.

3-мысал. «II Османның шексіз билеуші бола алмауының себебі неде?» Жауап: соғыстардағы жеңілістер және янычарлардың қарсылығы; ол янычарлар бүлігінде өлді.

4-мысал. «Токугава әулеті неше жыл билік етті?» 1603 жылдан 1867–1869 жылдардағы революцияға дейін — 265 жыл.

ҰБТ-дағы жиі қателер

  • Сегунды император деп ойлау: император — микадо, сегун — әскери билеуші.
  • Юнлэні Мин әулетінің негізін салушы деп санау.
  • Токугаваны Қытай әулеті деп шатастыру — ол Жапонияда.
  • II Османды I Сүлейменмен шатастыру: I Сүлеймен 1520–1566 жылдары билік құрды.
  • Шығыс абсолютизмін Батыспен бірдей деп санау: Жапонияда билік сегун мен императорға бөлінді, Османда әскери топ билікті шектеді.

Өзіңді тексер

  1. Мин әулеті қай жылдары билік етті? — 1368–1644 жылдары.
  2. Юнлэ қанша теңіз экспедициясын жіберді? — 6 экспедиция.
  3. Токугава сегун атағын қай жылы алды? — 1603 жылы.
  4. Жапонияны біріктіруді кім бастады? — Ода Нобунага (1568–1582).
  5. II Осман қай жылдары билік етті? — 1618–1622 жылдары.

Осы бөлімнің басқа тақырыптары