Моңғолдар. Шыңғыс хан. Моңғол империясының құрылуы. Моңғолдардың әскери өнері

Оқулықтық тірек

• Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 62, 65, 69, 71 б.
• Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 99 б.
• Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 146 б.
• Қайырбекова Р.Р., Тимченко С.В., Джандосова З.А. «Дүниежүзі тарихы. 10-сынып», 10-сынып, Мектеп, 2019, 133–149 б.
• Көкебаева Г., Мырзабекова Р., Қартабаева Е. «Дүниежүзі тарихы (Орта ғасырлар)», 7-сынып, Мектеп, 2017, 64–74, 77–79, 81 б.
• Айтбай Р.Т., Касымова А.К., Ешмукамбетов А.О. «Всемирная история», 6-сынып, Атамұра, 2018 (орыс тілінде), 58 б.
• World History Encyclopedia, «Timur», https://www.worldhistory.org/Timur/; Britannica, «Battle of Ankara (1402)», https://www.britannica.com/event/Battle-of-Ankara-1402

Материалдар тақырыптары бойынша дайындалды: 6.3.2.5 Монғол шапқыншылығы кезіндегі халықаралық қатынастар (6); 6.3.1.5 Юнлэ мен Токугава билігі (6); Орта ғасырлар бойынша қорытынды сабақ (6); 10.3.2.6 Моңғол шапқыншылығының ұлттық мемлекеттердің қалыптасуына әсері (10); 10.3.2.7 Моңғол шапқыншылығының салдарлары (10).

Негізгі ұғымдар

• Моңғол империясы — Шыңғыс хан монғол тайпаларын біріктіргеннен кейін құрылған, Тынық мұхиттан Дунайға дейінгі аумақты алған мемлекет.
• Ұлыс — империяның бөлігі; ұлыстар Русь, Қытай, Парсы және түркі әлемінің тағдырына әсер етті.
• Алтын Орда — Бату 1243 жылы Сарай-Бату қаласын салып құрған, империяның батыс бөлігіндегі мемлекет.
• Юань — Қытайдағы моңғол әулеті; 1368 жылы құлап, орнына Мин әулеті келді.
• Жарлық — Алтын Орда ханының орыс князіне берген билік құқығы.
• Монғол бейбітшілігі (Pax Mongolica) — империяның Еуразияны біртұтас пошта-сауда желісімен біріктіруі.
• «Яса» — орта ғасырлардағы заңдар жиынтықтарының бірі ретінде оқулықта аталады.

Теория

1. Жаулап алу жорықтары. Шыңғыс хан монғол тайпаларын біріктіріп, көрші елдерге жорық бастады:

• 1215 ж. — Пекин алынды;
• 1219 ж. — Қазақстан мен Орталық Азияны жаулау басталды;
• 1220 ж. — Бұхара мен Самарқан алынды;
• 1223 ж. — Қалқа өзеніндегі шайқаста қыпшақтар мен орыстар жеңілді.

Шыңғыс ханнан кейін Бату батысқа жорықты жалғастырды: 1240 жылы Киевті алды, 1241 жылы Польша, Чехия, Венгрияға басып кірді. 1243 жылы Сарай-Бату қаласын салып, Алтын Орданы құрды.

2. Ұлыстар және жаңа мемлекеттер. Материалдарда аталатын ұлыстар мен мемлекеттер: батыста — Алтын Орда, сондай-ақ Шағатай ұлысы, Қытайда — Юань әулеті; ұлыстар Русь, Қытай, Парсы және түркі әлемінің тағдырына әсер етті. Қытайдағы моңғол билігі ұзаққа созылмады: 1368 жылы Чжу Юань Чжан монғолдарды қуып, Мин әулетін (1368–1644) құрды.

3. Алтын Орда мен Русь. Хандар орыс князьдарынан жарлық алу үшін Ордаға келуді талап етті, халыққа жер салығы мен жан басы салығы салынды. Ордамен күрес барысында орталықтанған Орыс (Мәскеу) мемлекеті қалыптасты.

4. Еуропамен дипломатия. Монғол қаупі төнгенде Еуропа билеушілері мағлұмат жинап, одақ іздеді:

Елші	Кім жіберді	Жыл	Кіммен кездесті
Плано Карпини (итальяндық)	Рим папасы IV Иннокентий	1246	Күйік хан
Рубрук (монах)	Француз королі IX Людовик	1253–1255	Мөңке хан, Қарақорым

Карпини елшілігінің мақсаты — мағлұмат жинау және христиандыққа үгіттеу; бұл мақсат орындалмаса да, маңызды мәліметтер әкелді. Еуропалықтар дипломатиялық одақ құрғысы келді, ал монғол елшілері олардан билікті сөзсіз мойындауды талап етті — қатынас тең болмады.

5. Салдарлары.

• Теріс салдар: орасан демографиялық шығын; Отырар, Самарқанд, Бағдат, Киев секілді көне қалалардың қирауы.
• Оң үрдістер: Еуропа мен Азия арасындағы сауда жолдары мен дипломатиялық қатынастардың жаңғыруы; сауда, мәдениет, халықаралық байланыстың жақсаруы.
• Этносаяси өзгеріс: Алтын Орда мен Шағатай ұлысында билеуші элитаның түркіленуі және исламдануы; Еуразияның жаңа геосаяси картасы түзілді.
• Мемлекеттердің қалыптасуы: Ордамен күресте Мәскеу мемлекеті күшейді, Қытайда Юаньнан кейін Мин әулеті келді.

Шыңғыс хан: өмірбаяны және 1206 жылғы құрылтай. Темучин – қият-бөржіген тайпасының көсемі Есугей баһадүрдің ұлы, Онон бойында туды. Тоғыз жасында әкесінен айырылып, отбасы ауыр жағдайда қалды. XII ғасырдың соңғы ширегінде керейіт ханы Тоғрылдың қолдауымен тайпаларды біріктіре бастады; 20 жылға созылған күрестен кейін бүкіл Моңғолия бірікті. 1206 жылы Онон бойындағы құрылтайда ұлы хан болып сайланып, Шыңғыс хан атағын алды. Мемлекет орталық пен екі қанатқа бөлінді. Басты заңы – Яса (Жасақ). Құрылтайда хан сайланып, жорық бағыты белгіленді.

Моңғолдардың әскери өнері. Құрылымы: ондық жүйе – ондық, жүздік, мыңдық, түмен (он мың); орталық, оң қанат (барұңғар), сол қанат (жоңғар). Мыңдықтар әртүрлі рулардан жасақталып, рулық бөлшектенуді жойды. Ханның жеке күзеті – кешіктен. Қару: жеңіл атты әскер – садақ, ауыр атты әскер – ұзын найза, темір сауыт; қамал алу тәсілін таңғұттардан үйренді. Тәртіп: темірдей қатаң; бас қате жіберсе, жазасы жауынгерден ауыр. Тактика: алдымен барлау (Жебе мен Сүбедейдің 1221–1224 жж. жорығы), жеңіл атты әскер жауды оқпен титықтатып, содан соң ауыр атты әскер соққы береді.

Құбылай мен Юань. 1260 жылы Шыңғыс ханның немересі Құбылай ұлы хан болды, 1264 жылы астананы Дадуға (Пекин) көшірді, 1271 жылы Юань әулетін құрды; қағаз ақша енгізді, Марко Поло оның сарайында 17 жыл қызмет етті. Әулет 1368 жылы шаруалар көтерілісінен құлады.

Хулагу мемлекеті (Ильхандар). Шыңғыс ханның немересі Хулагу 1258 жылы Бағдатты алды; Иран, Закавказье мен Арабияның бір бөлігін қамтыған мемлекет Ильхандар мемлекеті деп аталды, негізгі халқы – жергілікті ирандықтар.

Әмір Темір империясы. Кеш маңында туған Темір 1370 жылы Мәуереннахрды билеп, Самарқанды орталық етті. Жорықтарын батысқа жалғастырып, 1402 жылы 20 шілдеде Анкара шайқасында Осман сұлтаны I Баязидті жеңіп, тұтқындады.

Даталар / ережелер

Жыл	Оқиға
1215	Пекиннің алынуы
1219	Орталық Азияға жорықтың басталуы
1220	Бұхара мен Самарқанның алынуы
1223	Қалқа шайқасы
1240	Батудың Киевті алуы
1241	Польша, Чехия, Венгрияға шабуыл
1243	Алтын Орданың құрылуы (Сарай-Бату)
1246	Карпини мен Күйік ханның кездесуі
1253–1255	Рубрук елшілігі
1368	Юань әулетінің құлауы, Мин әулетінің құрылуы
1206	Онон құрылтайы, Темучин – Шыңғыс хан
1260 / 1271	Құбылай – ұлы хан / Юань әулеті
1258	Хулагудың Бағдатты алуы
1370	Темір – Мәуереннахр билеушісі, орталығы Самарқан
1402	Анкара шайқасы

Мысалдар

1-мысал. «Қалқа өзеніндегі шайқаста кімдер жеңілді?» Жауап: қыпшақтар мен орыстар, 1223 жылы. Тұзақ: бұл — Батудың емес, Шыңғыс хан тұсындағы жорық.

2-мысал. «Француз королі IX Людовик монғолдарға кімді жіберді?» Карпини — папа жіберген елші, ал Людовик жіберген — монах Рубрук (1253–1255). Жауап: Рубрук.

3-мысал. «Мин әулетінің билікке келуі қай оқиғамен байланысты?» Мин — Юань (моңғол) әулеті құлағаннан кейін, 1368 жылы Чжу Юань Чжан монғолдарды қуып құрған әулет.

4-мысал. «Моңғол шапқыншылығының оң салдарын көрсетіңіз: а) Отырардың қирауы; ә) сауда жолдарының жаңғыруы; б) демографиялық шығын.» Жауап: ә.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Шапқыншылықты тек қирату деп бағалау: оқулықта сауда мен дипломатияның жаңғыруы да аталады.
• Карпини мен Рубрукті моңғол елшілері деп ойлау: олар — еуропалық елшілер.
• Алтын Орданы Қытайдағы мемлекет деп шатастыру: Юань — Қытайда, Алтын Орда — батыста.
• Алтын Орданы Шыңғыс хан құрды деп жазу: оны Бату 1243 жылы құрды.
• Мин әулетін моңғол әулеті деп санау: Мин моңғолдарды қуып құрылды.

Өзіңді тексер

1. Бұхара мен Самарқан қай жылы алынды? — 1220 жылы.
2. Бату Киевті қай жылы алды? — 1240 жылы.
3. Плано Карпини кімнің тапсырмасымен және кімге барды? — Рим папасы IV Иннокентийдің тапсырмасымен, 1246 жылы Күйік ханға.
4. Орыс князьдары жарлық алу үшін қайда баруға мәжбүр болды? — Ордаға.
5. Алтын Орда мен Шағатай ұлысындағы элитада қандай өзгеріс болды? — Түркіленді және исламданды.