610 және 1258 жылдар аралығындағы ислам тарихындағы басты оқиғалар. Араб халифаты

Оқулықтық тірек

• Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 39–44 б.
• Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 41, 44, 45, 47 б.
• Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 45, 46, 47 б.
• Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 49–54 б.
• Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 54, 55, 56, 58, 59, 60 б.
• Қайырбекова Р.Р., Тимченко С.В., Джандосова З.А. «Дүниежүзі тарихы», 10-сынып, Мектеп, 2019, 133–149 б.
• Көкебаева Г., Мырзабекова Р., Қартабаева Е. «Дүниежүзі тарихы (Орта ғасырлар)», 7-сынып, Мектеп, 2017, 115–116 б.
• Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 43, 49, 59 б.
• Айтбай Р., Касымова А. «Всемирная история», 7(6)-сынып, Атамура, 2017 (орыс тілінде), 39, 92 б.
• Britannica, «Rashidun», https://www.britannica.com/topic/Rashidun; World History Encyclopedia, «Rashidun Caliphate», https://www.worldhistory.org/Rashidun_Caliphate/
• Britannica, «Children’s Crusade», https://www.britannica.com/event/Childrens-Crusade; World History Encyclopedia, «Children’s Crusade», https://www.worldhistory.org/Children's_Crusade/

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: 6.3.2.5 Ислам тарихы: 610–1258 жылдардың басты оқиғалары (6); 6.2.2.1 Діндердің әлемдік мәдениетке ықпалы: ислам (6); 6.2.2.4 Мұсылман әлемінің ортағасырлық мәдениеті (6); 6.3.2.6 Крест жорықтарының себеп-салдары (6); 6.2.2.1 Крест жорықтарынан кейінгі әлем (6); 10.3.2.5 Араб шапқыншылықтары мен крест жорықтарының себептері (10).

Негізгі ұғымдар

• Ислам – «Құдайға бағыну»; қасиетті кітабы – Құран (арабша «оқу»).
• Бес парыз: Аллаға иман, бес мезгіл намаз, ораза, зекет, Меккеге қажылық.
• Хижра – 622 жылы Мұхаммедтің Меккеден Ясрибке (Мединеге) көшуі; мұсылмандық жыл санаудың басы.
• Халифат – Мұхаммедтен кейінгі мұсылман мемлекеті, басшысы – халиф; билік Құран шариғаттары арқылы жүргізілді.
• Крест жорықтары (1096–1270) – Еуропа феодалдарының Сирия, Палестина, Мысыр, Кіші Азияға жасаған жаулаушылық жорықтары.

Теория

Исламның пайда болуы (610–632). VI ғасырда арабтар көшпелі мал шаруашылығы (бедуиндер) мен егіншілікпен айналысты. Мекке – сауда орталығы, онда Қағба тұрды; тайпалар әртүрлі құдайға табынып, алауыздық күшейді. Пайғамбар Мұхаммед (570–632) 610 жылдан бір Аллаға иман келтіруді уағыздады. Мекке билеушілерінің қарсылығынан 622 жылы Ясрибке (Мединеге) көшті – хижра. 630 жылға қарай араб тайпаларының көпшілігі ислам мен Мұхаммед билігін мойындады.

Араб халифаты. Мұхаммедтен кейін Әбу Бәкір, Омар, Осман, Әли халиф болды. Омар тұсында 640 жылы Сирия мен Палестина, 640–642 жылдары Мысыр, 634–651 жылдары Иран бағындырылды. Арабтар жергілікті тәртіпті сақтап, христиан, иудей, зороастрийліктерге төзімділік көрсетті – бұл жеңістерге көмектесті.

• Омейя әулеті (661–750), астанасы – Дамаск: 705–715 жылдары Хорезм, Хиуа, Бұхара, 711–718 жылдары Испания жаулап алынды, арабтар Франция жеріне жетті; 751 жылы Тараз маңындағы Атлах шайқасында арабтар қытай әскерін жеңді.
• 750 жылы Әбу Мүслім көтерілісі Омейяларды құлатып, Аббас әулеті келді; Һарун ар-Рашид (768–809) мен Мамун (813–833) тұсында халифат кемеліне келді.
• VIII–X ғасырларда халифат бірнеше мемлекетке ыдырады.
• 1258 жылы Хулагу хан бастаған монғолдар Бағдадты алып, соңғы халиф Мустасим өлтірілді – халифат мемлекет ретінде жойылды.

Ислам мәдениеті. Араб тілі мемлекеттік тіл және ғылым тілі болды, медреселер ашылды. Арабтар үнді сандарын пайдаланып, алгебраның негізін салды (сондықтан цифрларды «арабтық» дейді); Бағдад пен Дамаскіде обсерваториялар болды, Бағдад кітапханасында грек қолжазбалары сақталды. «Мың бір түн» – араб әдебиетінің үздік туындысы. Кордова мешіті, әл-Ақса мешіті, Гранададағы Алгамбра – сәулет үлгілері; адам бейнесіне тыйым салынғандықтан арабеск өрнегі дамыды. Еуропа мұсылман мәдениетімен Испания арқылы танысты.

Крест жорықтарының себептері. Таяу Шығыстың шаруашылық өрлеуі мен Батыс Еуропадағы тоқырау; 1071 жылы Манцикерт түбінде салжұқтар Византияны жеңіп, Сирия мен Палестинаны алды; император Алексей Комнин папа II Урбаннан көмек сұрады. Католик шіркеуі Еуропада саяси билікке және бөлінген шығыс шіркеуін қайтаруға ұмтылды. 1095 жылы Клермонда II Урбан Иерусалимді азат етуге шақырып, қатысушыларға күнә кешірімін уәде етті.

Барысы (1–4 жорықтар).

Жорық	Жылдары	Нәтижесі
Кедейлер жорығы	1096	Кіші Азияда салжұқтардан жеңілді
I	1096–1099	Антиохия, Эдесса алынды; 1099 ж. шілдеде Иерусалим алынып, Иерусалим корольдігі құрылды
II	1147	Сәтсіз
III	1189–1192	1187 ж. Салах ад-Дин Иерусалимді қайтарғаннан кейін басталды; нәтижесіз
IV	1202	Кресшілер христиан қаласы Константинопольді алып, 1261 жылға дейін Латын империясын құрды
Кейін бесінші–жетінші жорықтар (1217–1221, 1228–1229, 1248–1254) және сегізінші (1270, IX Людовик қайтыс болды) болды.

Салдары. Жорықтар Шығыс пен Батыс шаруашылығы мен мәдениетіне зиян келтірді, көп кітап пен өнер туындысы жойылды. Сонымен бірге Жерорта теңізі саудасы күшейіп, Венеция мен Генуя үстемдік алды. Еуропалықтар күріш, лимон, өрік, қарбыз өсіруді, қол жуу, монша, шанышқы қолдануды, жібек тоқу, айна жасауды, жел диірмені мен кептер поштасын үйренді.

Жорықтардан кейінгі христиан Еуропасы. 1291 жылы Акра құлап, еуропалықтардың Шығыста тұрақтау мүмкіндігі жойылды. Дәмдеуіш, мата, кілемге сұраныс артып, Шампань сияқты жәрмеңкелер өтті, ақшалай салық заттай салықты ығыстырды. Палестинада діни-рыцарьлық ордендер құрылды; Тевтон ордені 1410 жылы Грюнвальд түбінде поляктар мен литвалықтардан жеңілді. Төртінші жорық Византияны әлсіретіп, православиеге соққы болды.

Мұсылман әлемі. Монғол шапқыншылығы 1258 жылы халифатты құлатты. Мысыр мәмлүктері, әсіресе сұлтан Бейбарыс (1260–1277), кресшілер мен монғолдарға тойтарыс берді. 1492 жылы Гранада құлап, Пиренейдегі соңғы мұсылман мемлекеті жойылды.

Тақуа халифтер билігі: Әбу Бәкір (632–634), Омар (634–644), Осман (644–656), Әли (656–661). Әлден кейін Омейялар билікке келді.

Халифаттан бөлінген мемлекеттер. VIII–X ғасырларда Кордова халифаты (756–1031), Фатимилер халифаты (909–1171), Саманилер мемлекеті (875–999) пайда болды. Кордова «ғылым мен мәдениет ордасы» саналды; ол 1031 жылы ұсақ әмірліктерге ыдырады.

Салжұқтардың өрлеуі. XI ғасырда Сырдария бойынан оғыздардың бір бөлігі – салжұқтар батысқа жылжып, Ғазнауилер жерін алды. Салжұқтың немересі Тоғрылбек (993–1063) сұлтан атағын алып, Хорезм, Иран, Әзербайжан, Ирак жерлерінде Ұлы Салжұқ мемлекетін құрды. 1071 жылы сұлтан Алып-Арслан Манцикертте Византияны жеңгеннен кейін Кіші Азия біртіндеп алынды. Мемлекет XIII ғасырда моңғолдардан әлсіреп, 1307 жылы жойылды.

1212 жылғы «Балалар жорығы». Францияда бақташы Стефан (Клуа), Германияда Николай (Кёльн) соңынан мыңдаған жасөспірім ерді. Ресми жорық болған жоқ: қатысушылардың ешқайсысы Қасиетті жерге жетпеді, көбі аштан өлді, суға батты немесе құлдыққа сатылды.

Мысалдар

1. «Мұсылмандық жыл санау қай оқиғадан басталады?» 610 (уағыздың басы) емес, 622 жылғы хижрадан.
2. «Төртінші крест жорығының ерекшелігі?» Қасиетті жерге бару үшін басталса да, кресшілер христиан Константинопольін алып, Латын империясын құрды.
3. «Омейялар мен Аббастарды ретімен қой.» Омейялар (661–750, Дамаск) → 750 ж. Әбу Мүслім көтерілісі → Аббастар (Һарун ар-Рашид, Мамун) → 1258 ж. Бағдадтың құлауы.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Хижраны Мұхаммедтің туған жылымен (570) немесе уағыз басталған жылмен (610) шатастыру.
• Атлах шайқасын (751) Қытайдың жеңісі деу – арабтар жеңді.
• Кресшілер Иерусалимді мәңгі ұстады деу: 1187 жылы Салах ад-Дин қайтарды.
• Мәмлүктерді монғол әскері деп ойлау.
• Грюнвальд шайқасын 1453 деп жазу: 1410 жыл.

Өзіңді тексер

1. Омейялардың астанасы қай қала? — Дамаск.
2. Араб халифатын 1258 жылы кім құлатты? — Хулагу хан бастаған монғолдар (Бағдадты алды).
3. Крест жорықтарына кім және қайда шақырды? — Папа II Урбан, 1095 ж., Клермонда.
4. Бірінші жорықтан кейін қандай мемлекет құрылды? — Иерусалим корольдігі (1099).
5. Латын империясы қашанға дейін болды? — 1261 жылға дейін.