Дүние жүзі тарихы · ҰБТ 2026 · 02. Орта ғасырлар кезеңі
Реформация. Реформация себептері мен оның Еуропа елдеріндегі таралуы
Тест тапсыру үшін жүйеге кіру немесе тіркелу керек.
Конспект
Оқулықтық тірек
- Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 133, 134, 135, 136 б.
- Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 123, 133, 135, 137, 138 б.
- Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 3, 145, 146 б.
- Көкебаева Г., Мырзабекова Р., Қартабаева Е. «Дүниежүзі тарихы (Орта ғасырлар)», 7-сынып, Мектеп, 2017, 156 б.
- World History Encyclopedia, «Thirty Years’ War», https://www.worldhistory.org/Thirty_Years'_War/; Britannica, «Bohemian Revolt», https://www.britannica.com/topic/Bohemian-Revolt
- World History Encyclopedia, «Peace of Westphalia», https://www.worldhistory.org/Peace_of_Westphalia/
- World History Encyclopedia, «Eighty Years’ War», https://www.worldhistory.org/Eighty_Years'_War/; Britannica, «Act of Abjuration», https://www.britannica.com/topic/Act-of-Abjuration
- Britannica, «Massacre of Saint Bartholomew’s Day», https://www.britannica.com/event/Massacre-of-Saint-Bartholomews-Day; World History Encyclopedia, «St. Bartholomew’s Day Massacre», https://www.worldhistory.org/St._Bartholomew's_Day_Massacre/
Материалдар тақырыптары бойынша дайындалды: 6.2.1.1 Реформация себептері: діннің рөлінің өзгеруі (6); 6.2.1.2 Гуманизм, реформация, протестантизм, кальвинизм, контрреформация (6); Орта ғасырлар бойынша қорытынды сабақ (6).
Негізгі ұғымдар
- Реформация (латынша — қайта құру, жаңарту) — католик шіркеуіне қарсы бағытталған қуатты қоғамдық-саяси және діни қозғалыс.
- Протестанттық (латынша protestatio — қарсылық, келіспеушілік) — реформация нәтижесінде пайда болған христиан дінінің үшінші бағыты.
- Индульгенция — католик шіркеуі сатқан күнәні кешіру куәлігі.
- Лютеранство — Мартин Лютердің ілімі: күнәдан құтылу Киелі кітапты оқумен және сенімен болады.
- Кальвинизм — Жан Кальвиннің ілімі: Құдай адам тағдырын алдын ала белгілейді.
- Контрреформация — XVI–XVII ғасырлардағы реформацияға қарсы католиктік діни-саяси қозғалыс.
- Иезуиттер ордені — Игнатий Лойола басшылығымен құрылған, бір орталықтан басқарылатын, қатал тәртіпті католиктік орден.
- Гуманизм — адамгершілікті, адамға сүйіспеншілікті білдіретін көзқарастар жүйесі.
Теория
1. Реформацияның себептері (Германия мысалында).
- Экономикалық: географиялық ашылулар сауда жолдарын өзгертті — Жерорта теңізінің маңызы төмендеп, Атлантика мен Солтүстік теңіз күшейді; Германияда экономикалық құлдырау басталды.
- Саяси: Германия бытыраңқы болды — князьдар өз ақшасын шығарып, салық пен сотты өздері иеленді.
- Діни: католик шіркеуінің ықпалы мен жер иеліктері күшейді, табыс Рим папасының қазынасына кетті; индульгенция сатудан көп табыс түсті; шіркеу қарсы пікір айтқандарды қатаң жазалады.
- Әлеуметтік: шіркеу ауыртпалығы шаруа, қолөнерші, саудагерге түсті; жері жоқ рыцарьлар мен князьдар да наразы болды.
2. Мартин Лютер (1483–1546). 1517 жылы шіркеу озбырлығына қарсы «95 тезисін» таратты. Оның ілімі: шіркеу мен дінбасы адам мен Құдай арасындағы дәнекер емес; күнәдан құтылудың басты жолы — Киелі кітапты оқу және оған сену. Лютер күш қолдануды жақтамады.
3. Томас Мюнцер (1490–1525) — күшке жүгінуге шақырып, теңсіздіксіз қоғамды уағыздады. 1524 жылғы шаруалар көтерілісі 1525 жылы басылып, Мюнцер өлім жазасына кесілді.
4. Реформацияның бекітілуі. 1530 жылғы «Аугсбургтік дін ұстану» құжаты бойынша шіркеу басшысы папа емес, жергілікті князь болды. 1555 жылғы Аугсбург бітімі князьге өз халқының дінін белгілеу құқығын берді.
5. Кальвинизм. Жан Кальвин (1509–1564): барлық адам таңдаулылар және шеттетілгендер болып бөлінеді; діншіл адам өзінің таңдаулы екенін еңбек табысымен дәлелдеуі тиіс. «Шіркеу — таңдаулы адамдардың қауымы». Кальвин Женевада 25 жыл шіркеуді басқарып, протестанттық академия құрды.
6. Контрреформация. Католиктер протестанттықтың дамуын тежеуге тырысты; осы мақсатта Игнатий Лойола басшылығымен иезуиттер ордені құрылды — басшыға сөзсіз бағынатын орден.
7. Еуропа елдеріне таралуы.
| Ел | Нәтиже |
|---|---|
| Солтүстік Германия, Швейцария, Нидерланды, Дания, Швеция | реформация жеңді |
| Англия | VIII Генрих шіркеу билігін өз қолына алып, англикан шіркеуі құрылды |
| Франция | католицизм мемлекеттік дін болып қалды; 1562–1598 жж. гугеноттар соғысы |
8. Лютер наразылығының тарихи маңызы. Лютердің шығуы христиан дінінде үшінші бағыттың — протестанттықтың пайда болуына әкелді; Рим папасының билігі әлсіреп, шіркеу басшылығы жергілікті билеушілерге (князьдарға, Англияда — корольге) өтті; католиктер контрреформациямен жауап берді. Адамның Құдаймен тікелей байланысы туралы идея дүниетанымды өзгертті.
Отыз жылдық соғыс (1618–1648). Протестант дворяндар 1618 жылы 23 мамырда Прага қамалында Габсбург шенеуніктерін терезеден лақтырды («Прага дефенестрациясы») – Чехияда Габсбургтарға қарсы көтеріліс басталып, соғысқа ұласты. Соғыс 1648 жылы 24 қазанда Вестфалия бітімімен аяқталды.
Нидерландыдағы реформация. 1566 жылы кальвинистер шіркеулерді қиратып, католиктік иконаларды жойды («иконоқирату»); II Филипп герцог Альбаны жіберді, жазалау күшейді. 1579 жылы Утрехт одағы солтүстік провинцияларды Испанияға қарсы біріктірді (негізін қалаушылардың бірі – Вильгельм Оранский), 1581 жылы Бас штаттар II Филипптің билігін жойды деп жариялады (тәуелсіздік декларациясы деп саналады). Оңтүстік провинциялар Испания қол астында қалды.
Варфоломей түні. 1572 жылы 24 тамызда Парижде адмирал Колиньиге қастандық жасалғаннан кейін гугеноттарды жаппай қыру басталып, Францияға тарады; қырғынды Екатерина Медичи ұйымдастырды деп есептеледі. Қаза тапқандар саны 5 мыңнан 30 мыңға дейін бағаланады. Рим папасы бұл оқиғаны тойлады.
Даталар / ережелер
| Жыл | Оқиға |
|---|---|
| 1517 | Лютердің «95 тезисі» |
| 1524–1525 | Германиядағы шаруалар көтерілісі, Мюнцердің өлімі |
| 1530 | «Аугсбургтік дін ұстану» |
| 1555 | Аугсбург бітімі |
| 1562–1598 | Франциядағы гугеноттар соғысы |
| 1566 | Нидерландыда иконаларды қирату |
| 1572 | Варфоломей түні |
| 1579 / 1581 | Утрехт одағы / II Филипптің тақтан түсірілуі |
| 1618–1648 | Отыз жылдық соғыс; 1648 – Вестфалия бітімі |
Мысалдар
1-мысал. «Себепті түріне қарай жіктеңіз: индульгенция сату.» Жауап: діни себеп. «Князьдардың өз ақшасын шығаруы» — саяси (бытыраңқылық).
2-мысал. «Күш қолдануға шақырған реформатор: а) Лютер; ә) Мюнцер; б) Кальвин.» Жауап: ә. Лютер күшке қарсы болды.
3-мысал. «Адамдарды таңдаулылар және шеттетілгендер деп бөлген ілім?» Жауап: кальвинизм.
4-мысал. «Қай елде реформация нәтижесінде корольдің өзі шіркеу басшысы болды?» Жауап: Англия (VIII Генрих, англикан шіркеуі).
ҰБТ-дағы жиі қателер
- Реформацияны католик шіркеуін нығайтқан қозғалыс деп ойлау — ол шіркеуге қарсы бағытталды.
- Контрреформацияны протестанттық қозғалыс деп санау — ол католиктердің жауабы.
- Лютер мен Мюнцерді бірдей ұстанымды деп түсіну.
- Лютеранство мен кальвинизмді бір ілім деп шатастыру.
- Реформация барлық елде жеңді деп ойлау: Францияда католицизм сақталды.
- Гуманизмді діни ілім деп түсіну — ол адамға сүйіспеншілік көзқарасы.
Өзіңді тексер
- Лютер «95 тезисін» қай жылы таратты? — 1517 жылы.
- Протестанттық сөзі нені білдіреді? — Қарсылық, келіспеушілік.
- 1555 жылғы Аугсбург бітімінің мәні неде? — Князь өз халқының дінін белгілеу құқығын алды.
- Иезуиттер орденін кім басқарды? — Игнатий Лойола.
- Кальвин қай қалада 25 жыл шіркеуді басқарды? — Женевада.