XV ғасырдың соңы - XVI ғасырдың басындағы Ұлы географиялық ашулар мен олардың салдары

Оқулықтық тірек

• Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 105, 106, 107 б.
• Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 111, 112, 113, 114, 115, 116, 117 б.
• Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 110, 111, 114, 115, 116, 117 б.
• Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 145, 146 б.
• Қайырбекова Р.Р., Тимченко С.В., Джандосова З.А. «Дүниежүзі тарихы. 10-сынып», 10-сынып, Мектеп, 2019, 62–79 б.
• Көкебаева Г., Мырзабекова Р., Қартабаева Е. «Дүниежүзі тарихы (Орта ғасырлар)», 7-сынып, Мектеп, 2017, 133–136 б.
• Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 109–112, 153 б.
• Britannica, «Ghana», https://www.britannica.com/place/Ghana-historical-West-African-empire; World History Encyclopedia, «Ghana Empire», https://www.worldhistory.org/Ghana_Empire/
• Britannica, «Mali», https://www.britannica.com/place/Mali-historical-empire-Africa; World History Encyclopedia, «The Gold Trade of Ancient & Medieval West Africa», https://www.worldhistory.org/article/1383/the-gold-trade-of-ancient--medieval-west-africa/
• Britannica, «Songhai empire», https://www.britannica.com/place/Songhai-empire; World History Encyclopedia, «Songhai Empire», https://www.worldhistory.org/Songhai_Empire/

Материалдар тақырыптары бойынша дайындалды: 6.2.4.3 Қытайлық және еуропалық теңіз саяхаттары (6); 6.2.4.3 Ұлы географиялық ашылулар әлемді қалай өзгертті (6); 6.3.2.7 Отаршылдық саясат: Испания мен Португалия мысалы (6); Орта ғасырлар бойынша қорытынды сабақ (6); 10.1.3.3 Локальді өркениеттердің ерекшеліктері (10).

Негізгі ұғымдар

• Ұлы географиялық ашулар — XV–XVI ғасырлардағы еуропалықтардың жаңа жерлер мен теңіз жолдарын ашуы.
• Каравелла — XV ғасырда жасалған жеңіл, жүрдек, үш мачталы желкенді кеме; желге қарсы жүзе алған.
• Компас пен астролябия — ашық теңізде кеменің орны мен бағытын анықтайтын құралдар.
• Отарлық басқыншылық (отаршылдық саясат) — ашылған жерлерді күшпен басып алып, байлығын иемденіп, халқын бағындыру.
• «Үндістер» — Колумб жаңа жерді Үндістан деп ойлағандықтан Американың байырғы халқына берілген атау.

Теория

1. Ашулардың себептері мен алғышарттары.

• Шығыс тауарларына ақша көп кетіп, Еуропада алтын мен күміс жетіспеді; делдалдар бағаны қымбаттатты.
• Осман түріктері Византияны және Таяу Шығысты алып, Шығысқа баратын жолды жапты — Үндістанға тікелей теңіз жолы қажет болды.
• Компас, астролябия, каравелла ашық теңізге шығуды қауіпсіз етті.
• Атлантикамен шектесетін Португалия мен Испания іздеуге белсенді кірісті.

Салыстыру: бұған дейін Мин әулеті кезінде Чжэн Хэ Үндістанға, Араб түбегіне, Шығыс Африкаға жеті саяхат жасады (бірінші — 1405–1407); олар мемлекет ұйымдастырған сауда-әскери сапарлар еді.

2. Негізгі саяхаттар.

Саяхатшы	Жыл	Бағыт және нәтиже
Христофор Колумб (Испания)	1492–1493	«Санта Мария», «Нинья», «Пинта» кемелерімен Палостан шықты; Сан-Сальвадор, Куба, Гаити; Американы ашты, бірақ Үндістан деп ойлады
Васко да Гама (Португалия)	1497–1499	1497 ж. 8 маусымда Лиссабоннан шығып, Африканы айналып, Қайырлы Үміт мүйісінен өтіп, 1498 ж. мамырда Үндістанға жетті
Педру Кабрал (Португалия)	1500	Бразилияны ашты
Фернан Магеллан (Испания)	1519–1522	Оңтүстік Американы бұғаз арқылы айналып, Тынық мұхитты кесіп өтіп, Филиппинге жетті, сонда қаза тапты; серіктері бір кемемен оралды — алғашқы дүниежүзілік саяхат

Америка атауы. Америго Веспуччи бұл жердің жаңа материк екенін айтты; 1507 жылы картограф Вальдземюллер оны «Америка» деп атауды ұсынды.

3. Алғашқы отарлық империялар.

• Португалия: XV ғасырда алтын іздеп Африка жағалауында отарлық экспедицияны бастады, 30 жылда батыс жағалауға жетті. Васко да Гама 20 соғыс кемесімен қайта барып, 1502 жылы Каликутты зеңбіректен атты; Цейлон, Суматра, Ява аралдарына дейін барды — Азияны отарлау басталды.
• Испания: Америкада қоныстар салып, жергілікті халықты құл етті, қырды; Мексика, Перу бағындырылды, халықтың мәдениеті мен салты аяққа басылды. Франсиско Писсаро 1532–1541 жылдары инктер мемлекетін жаулап, Лима қаласын салды.
• Алтын-күміс корольдер мен феодалдарға тиді, бірақ өз өнеркәсібі нашар болғандықтан, бұл байлық басқа елдерден тауар сатып алуға жұмсалды.

4. XV ғасырдағы Америка халықтары. Колумбқа дейінгі Американың өркениеттері — Мезоамерикадағы майя мен ацтектер, Андтағы инктер. Олар ерекше бейімделу үлгілерін жасады: астрономиялық білім, террасалық егіншілік, қала орталықтары. Яғни еуропалықтар келгенге дейін мұнда бай мәдениет болған.

5. Африканың дәстүрлі өркениеттері. Тропиктік Африкада Гана, Мали, Сонгай өркениеттері қалыптасты. Орта ғасырдың соңында Африка, Австралия, Америка мен Азияның кейбір елдерінде алғашқы қауымдық құрылыс сақталды.

6. Салдарлары.

• Жердің шар екені және мұхиттың біртұтастығы дәлелденді (Магеллан).
• Сауда мен материктер арасындағы байланыс өсті: Америкадан темекі, какао, Азиядан шай, кофе, Еуропаға алтын мен күміс келді; өндіріс жеделдеді.
• Сауда жолдары Жерорта теңізінен Атлантикаға ауысты.
• Америка, Азия, Африка халықтары үшін — отарлық езгінің, тонау мен құлдықтың басы.

Америка өркениеттерінің ішкі құрылымы.

• Майя – Юкатан түбегі; жер қауымға қарады; б.з. I мыңжылдығында қала-мемлекеттер пайда болды, әр қаланы мұрагерлік билік иесі «ұлы адам» басқарды; иероглиф жазуы, тұтылуларды болжау, текше пирамида-храмдар.
• Ацтектер – XIV ғасырда Мексика жазығына келіп, 1325 жылы көл ортасындағы аралда Теночтитланды салды (астанасы; атауы – «Бүркіт қонған кактус»). Алғашқыда тепанектерге бағынды, 1429 жылы оларды жеңді; I Монтесума тұсында империяға айналды. Соңғы билеушісі – II Монтесума (1503 жылдан). Шонжар балаларына арнайы мектептер болды, суарылатын «көшпелі егістік» қолданылды.
• Инктер – астанасы Куско (XII–XIII ғғ.); 1438 жылы «Тауантинсуйу» («Дүниенің төрт елі») мемлекетін құрды; билеуші – инк; каналдар, аспалы көпірлер, қола өңдеу.

Кортестің Мексиканы жаулауы. 1518 жылы дворян Эрнан Кортес король рұқсатымен 508 адаммен, 11 кемемен жорыққа шықты; бағындырылған тайпалардың наразылығын пайдаланып, оларды бір-біріне айдап салды. 1520 жылы Отумбада негізгі күштерді жеңді, 1521 жылы Теночтитланды алды; орнына Жаңа Испания отары құрылды.

1494 жылғы Тордесильяс келісімі. Рим папасының төрелігімен жасалды: Атлант мұхиты ортасынан батыстағы жаңа жерлер Испанияға, шығыстағылар Португалияға берілді (кейін Португалия Бразилияны алды).

Батыс Африка мемлекеттері. Гана – астанасы Кумби-Сале, солтүстік керуендермен алтынға тұз айырбастап байыды. Мали – Гана әлсірегеннен кейін күшейді; Манса Мұса 1324 жылғы Меккеге қажылығымен әйгілі болды (Каирдегі шығындары алтын бағасын түсірді), Томбуктуда Ұлы мешіт салдырды. Сонгай – орталығы Гао; Сонни Әли (1464–1492) империя құрды, кейін Әския Мұхаммед биледі; 1591 жылы Марокко әскері Тондибиде атыс қаруымен жеңді.

Мысалдар

1-мысал. «Африканы айналып Үндістанға теңіз жолын ашқан кім?» Жауап: Васко да Гама (1498). Колумб — батысқа жүзіп, Американы ашты.

2-мысал. «Инктер мемлекетін жаулаған конкистадор?» Жауап: Франсиско Писсаро (1532–1541), Лима қаласын салды.

3-мысал. «Неліктен Испания алтын-күміске қарамастан өнеркәсіпті дамыта алмады?» Жауап: өз өнеркәсібі нашар болып, байлық шетел тауарларын сатып алуға жұмсалды.

4-мысал. «Жердің шар екенін іс жүзінде дәлелдеген экспедиция?» Жауап: Магеллан экспедициясы (1519–1522).

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Колумбты Үндістанға жеткен деп санау — ол Американы ашты, бірақ Үндістан деп ойлады.
• Васко да Гама мен Магелланның бағыттарын шатастыру.
• Магелланды дүниені айналып оралған деп жазу — ол Филиппинде қаза тапты, серіктері оралды.
• Бразилияны испандықтар ашты деп ойлау — оны португал Кабрал ашты.
• Америка халықтарын өркениетсіз деп санау — майя, ацтек, инк бай мәдениет жасады.
• Чжэн Хэ саяхаттарын еуропалық ашулардан кейін болды деп ойлау.

Өзіңді тексер

1. Колумб қай жылы, қай кемелермен шықты? — 1492 жылы, «Санта Мария», «Нинья», «Пинта».
2. Американы «Америка» деп атауды кім ұсынды? — Картограф Вальдземюллер, 1507 жылы.
3. Каликутты зеңбіректен атқан кім? — Васко да Гама, 1502 жылы.
4. Ашуларға түрткі болған саяси оқиға? — Осман түріктерінің Византия мен Таяу Шығысты алып, Шығысқа жолды жабуы.
5. Тропиктік Африканың дәстүрлі өркениеттерін атаңыз. — Гана, Мали, Сонгай.