Жаңа заманның басталуы. XVII ғасырдағы ағылшын бұржуазиялық революциясы

Оқулықтық тірек

• Алдабек Н., Мақашева К., Байзақова Қ. «Дүниежүзі тарихы. Жаңа заман (1640–1900)», 8-сынып (бұрынғы бағдарлама), Мектеп, 2018, 147–163 б.
• Алдабек Н., Мақашева К., Байзақова Қ. «Дүниежүзі тарихы. Жаңа заман (1640–1900)», 8-сынып (бұрынғы бағдарлама), Мектеп, 2018, 155, 156 б.
• Қайырбекова Р.Р., Тимченко С.В., Джандосова З.А. «Дүниежүзі тарихы. 10-сынып», 10-сынып, Мектеп, 2019, 133–149 б.
• Қайырбекова Р.Р., Ибраева А.С., Аязбаева Г.Н. «Дүниежүзі тарихы» (ҚГБ), 2-бөлім, 11-сынып, Мектеп, 2019, 116–121 б.
• Алдабек Н., Мақашева К., Байзақова Қ. «Дүниежүзі тарихы. Жаңа заман (1640–1900)», 8-сынып, Мектеп, 2018, 10–13 б.
• Britannica, «Declaration of Breda», https://www.britannica.com/topic/Declaration-of-Breda; Britannica, «Charles II», https://www.britannica.com/biography/Charles-II-king-of-Great-Britain-and-Ireland

Материалдар тақырыптары бойынша дайындалды: 7.4.2.3, 7.3.2.1, 7.1.2.1, 7.3.1.1, 7.1.1.1, 7.1.1.2, 7.4.1.1, 7.4.1.2, 7.4.2.2 (7); 10.3.3.1, 10.3.3.2 (10); 11.4.2.1, 11.4.2.2 (11).

Негізгі ұғымдар

• Жаңа заман — орта ғасырлардан кейінгі, қазіргі өркениетті қалыптастырған дәуір (XVI–XIX ғғ.: Ұлы географиялық ашулардан Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін); термин Қайта өрлеу дәуірінде пайда болды.
• Капитал — табыс әкелетін ақша мен өндіріс құралдары; буржуазия — капитал иелері (көпестер, қаржыгерлер, кәсіпкерлер).
• Пролетариат (жұмысшы табы) — өндіріс құралы жоқ, еңбегін сатып күн көретін жалдамалы жұмысшылар.
• Джентри — жаңа дворяндар; капиталистік меншікті қолдаған көпестер мен ірі жер иелері.
• Пуритандар — шіркеуді сән-салтанатты рәсімдерден тазартуды жақтағандар.
• Мануфактура — еңбек бөлінісіне негізделген қол өндірісі; фабрика — машиналық өндіріс.
• Өнеркәсіп төңкерісі — қол еңбегінен машиналық еңбекке, мануфактурадан фабрикаға, аграрлық экономикадан индустриялық қоғамға өту.
• Модернизация — индустриялық қоғамға өту.

Теория

1. Жаңа заманның екі кезеңі. Бірінші — ағылшын буржуазиялық революциясынан (XVII ғ.) XVIII ғасырдың соңғы ширегіне дейін: абсолюттік монархиялар күшейіп, құлады, капиталистік қатынастар пайда болды. Екінші — XVIII ғасырдың соңындағы Француз революциясынан XX ғасыр басына дейін: индустриялық қоғамға өту, парламенттік демократия. Батыс үшін бұл — өрлеу (революциялар, өнеркәсіп төңкерісі, отарлық саясат), Шығыс үшін — феодалдық қоғамның ұзақ дағдарысы мен отарлық тәуелділік. Басты үдеріс — аграрлық өркениеттен индустриялық өркениетке өту.

2. Ағылшын революциясының себептері.

• Экономикалық: XVII ғасырда феодализм тоқырады; Англияда мата өндірісі өсіп, әлемдік нарық қалыптасты, бірақ ортағасырлық тәртіп пен заңсыз салықтар сауда мен өнеркәсіпті тежеді.
• Діни: кәсіпкерлер мен жаңа дворяндар король басқаратын англикан шіркеуіне ақша жұмсағысы келмей, пуритандарды қолдады.
• Саяси: 1625 жылы таққа отырған I Карл парламент құқығын мойындамай, оны таратып, жеке басқарды; Испаниямен жақындасу көпестер мүддесіне нұқсан келтірді. Шотландиядағы көтеріліс корольді парламентті қайта шақыруға мәжбүрледі.

3. Барысы мен нәтижесі. Парламент «Құқық туралы петиция» қабылдады, король оны таратты; кейін Қысқа парламент, 1640 жылы Ұзақ парламент шақырылды. Оппозиция бағдарламасы — «Түбірлер мен бұтақтар туралы петиция» және «Ұлы ремонстрация». Парламентті қала қолөнершілері, көпестер, еркін шаруалар, джентри қолдады. Король өлім жазасына кесілгеннен кейін 1649 жылы Англия республика болып жарияланды; Кромвель өмірлік лорд-протектор болды (оқулық протекторатты әскери диктатура деп бағалайды), 1658 жылы ол өлгеннен кейін билік ұлына өтті. 1689 жылы парламенттік монархия орнықты: «Құқықтар туралы билль» корольге парламент келісімінсіз заң шығаруға, салық жинауға, әскер ұстауға тыйым салды. Революция — жаңа дворяндар мен буржуазияның абсолютизмге, феодалдық ақсүйектер мен шіркеу үстемдігіне қарсы одағы.

4. Феодализмнен капитализмге өту (себеп-салдар тізбегі).

1. Аграрлық төңкеріс (XVI–XVII ғғ.): жер лендлордтарға өтіп, фермерлерге жалға берілді; жерсіз қалған шаруалар жалдамалы жұмысқа кетті — еркін жұмыс күші пайда болды.
2. Ғылым мен білім: 1662 жылы Корольдік қоғам құрылды, бастауыш және техникалық мектептер жүйесі қалыптасты.
3. Саясат пен география: ағылшын революциясы; Америка ашылғаннан кейін теңіз сауда жолдарының түйісіндегі тиімді орын.
4. Иіржіпке сұраныс иіру мен тоқудағы өнертабыстарға әкелді.

5. Өнеркәсіп төңкерісі. XVIII ғасырдың екінші жартысында Англияда, тоқыма өнеркәсібінде басталды.

• Дж. Харгривстің «Дженни» иіру машинасы — бір жұмысшы 18–20 ұршықты қозғады;
• Аркрайт су дөңгелегімен жұмыс істейтін алғашқы иіру фабрикасын ашты; Кромптонның машинасы;
• Джеймс Уатттың бу машинасы (1775 ж. патенттелді) фабрикаларды өзенге тәуелділіктен құтқарды;
• металлургияда кокс ағаш көмірін алмастырды; көмір өндіру, каналдар дамыды;
• 1825 жылы Дж. Стефенсон Дарлингтон — Стоктон арасында жолаушылар пойызын жүргізді — төңкерістің аяқталу белгісі. Төңкеріс машиналарды машиналар жасай бастағанда аяқталған деп есептеледі.

Англия «әлем шеберханасына» айналды, Лондон әлемдік сауда орталығы болды; XIX ғасыр «машина» мен «темір» ғасыры аталды. Кейін Бельгия (Англия үлгісін бірінші алды), XIX ғасыр басында АҚШ, 1830–1860 жылдары Франция, ғасыр ортасында Германия кірісті; 1820–1830 жылдары көптеген елде теміржолдар пайда болды. Кешеуілдеген елдерде төңкеріс сыртқы қысымнан туып, мемлекеттің қамқорлығымен өтті.

6. Әлеуметтік салдарлар. Екі негізгі тап — буржуазия мен өнеркәсіп пролетариаты — қалыптасты. Машиналар жалақыны төмендетіп, жұмыссыздық туды, жұмыс күні 14–18 сағат болды; машиналарды қиратқандар луддиттер аталды. Халық ауылдан қалаға ағылды. Кейін «жұмысшы ақсүйектері» (білікті жұмысшылар) және XIX ғасыр соңында орта тап (инженер, дәрігер, мұғалім, заңгер) пайда болды; ескі ақсүйектер буржуазиямен жақындасты.

7. Аграрлық және индустриялық қоғам.

Белгі	Аграрлық қоғам	Индустриялық қоғам
Негізгі байлық	жер	зауыт, фабрика, шахта, теміржол
Еңбек	қол еңбегі	машиналық техника
Құрылым	сословиелер	таптар, нарық
Қоныстану	ауыл	қала
Саяси жүйе	абсолютизм	парламенттік жүйе, азаматтардың тең құқығы

Азамат соғысы. I Карл 1642 жылы қаңтарда Лондоннан кетіп, тамызда парламентке соғыс жариялады. Король жақтастарын сәнді киімі мен париктері үшін «кавалерлер» («салт аттылар»), парламентшілерді шашын дөңгелете алдырғаны үшін «домалақ бастылар» деп атады. Экономикасы дамыған оңтүстік-шығыс парламентті, артта қалған солтүстік пен батыс корольді қолдады. Кромвель офицерлікке тектілікті талап етпейтін «жаңа үлгідегі әскер» құрды; Нейзбиде роялистер жеңілді, I Карл шотландтарға тұтқынға түсті.

1660 жылғы реставрация. Кромвельден кейін тұрақсыздық күшейді. Бредада (Нидерланды) II Карл рақымшылық жасау, ар-ұждан бостандығы, жер мәселелерін шешу және әскерге қарызды төлеу туралы Бреда декларациясын жариялады; 1660 жылы король болды (1660–1685).

«Даңқты революция» (1688–1689). Королге наразы оппозиция Нидерланды басшысы III Вильгельм Оранскийді шақырды. Оның әскері Лондонды алып, ол 1689 жылы король болды – қантөгіссіз төңкеріс. Осыдан кейін «Құқықтар туралы билль» қабылданды.

Мысалдар

1-мысал. «"Құқық туралы петиция" мен "Құқықтар туралы билльді" ажыратыңыз.» Петиция — парламенттің I Карлға талабы; Билль — 1689 жылы парламенттік монархияны бекіткен құжат.

2-мысал. «Бу машинасын кім ойлап тапты, паровозды кім жасады?» Уатт — бу машинасы; Стефенсон — паровоз (1825).

3-мысал. «Өнеркәсіп төңкерісінің алғышарты: а) аграрлық төңкеріс; ә) луддиттер қозғалысы.» Жауап: а; луддиттер — салдар.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Мануфактура мен фабриканы бір деп санау: мануфактура — қол еңбегі.
• 1649 жылғы республиканы соңғы құрылыс деп ойлау: 1689 жылы парламенттік монархия орнықты.
• Өнеркәсіп төңкерісін XX ғасырға жатқызу.
• Төңкерісті тек өнертабыстармен түсіндіру: оның алдында аграрлық төңкеріс болды.

Өзіңді тексер

1. Ұзақ парламент қай жылы шақырылды? — 1640 жылы.
2. Англия қай жылы республика болып жарияланды? — 1649 жылы.
3. «Дженни» машинасын кім ойлап тапты? — Джеймс Харгривс.
4. Корольдік қоғам қашан құрылды? — 1662 жылы.
5. Англияның XIX ғасырдағы лақап атауы? — «Әлем шеберханасы».