Француз бұржуазиялық революция. Француз абсолютизмнің дағдарысы

Оқулықтық тірек

• Алдабек Н., Мақашева К., Байзақова Қ. «Дүниежүзі тарихы» («Жаңа заман», 1640–1900), 8-сынып (ескі бағдарлама, 7-сыныпта қолданылады), Мектеп, 2018, 192, 193, 194, 195, 196, 197, 198, 199, 200, 201, 202, 203, 205, 206, 207, 208, 209, 210, 211, 312 б. (PDF беттері; баспа беті = PDF − 144)
• Қайырбекова Р.Р., Тимченко С.В., Джандосова З.А. «Дүниежүзі тарихы», 10-сынып, Мектеп, 2019, 133–149 б.
• Алдабек Н., Макашева К., Байзакова К. «Всемирная история» (1640–1900), 8-сынып (орыс тіліндегі басылымы), Мектеп, 2018, PDF беттері: 55, 57–58, 61, 184–185.
• Britannica — Concordat of 1801 (https://www.britannica.com/print/article/181059); Encyclopedia.com — Concordat of 1801 (https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/christianity/roman-catholic-and-orthodox-churches-councils-and-treaties/concordat-1801).

Негізгі ұғымдар

• Абсолютизм дағдарысы — заң шығарушы, атқарушы және сот билігі королге тиесілі болған монархияның (1589 жылдан Бурбондар әулеті) саяси, қаржылық және әлеуметтік күйзелісі.
• Үш сословие: бірінші — дворяндар, екінші — дінбасылар (артықшылықтары бар), үшінші — қалғандардың бәрі (шаруалар, қолөнершілер, буржуазия, жұмысшылар, қала кедейлері).
• Республика (1792) — Ұлттық конвент король билігін жойды.
• Якобин диктатурасы (1793–1794) — революциялық-демократиялық диктатура, террор.
• Наполеон кодекстері — Азаматтық, Сауда және Қылмыстық кодекстер; 1804 жылғы Азаматтық кодекс (Code Civil) — буржуазиялық құқықтың озық үлгісі.
• Құрлықтық блокада — Англияға қарсы бағытталған сауда тыйымы.

Теория

Революцияның себептері.

• Саяси: Людовик XIV соғыстар жүргізді, Людовик XV «Менен кейін топан су болса да» деген, Людовик XVI саясатқа қызықпады.
• Экономикалық: Франция аграрлық ел; шаруа салықты королге, шіркеуге және сеньорға төледі (шіркеу ондық салығы, мүлік құнының шамамен бестен бірін құрайтын талья). Мануфактураның дамуына цехтар, ішкі нарыққа ішкі кеден алымдары кедергі болды.
• Әлеуметтік: буржуазия бай, бірақ саяси құқықсыз; ол ірі, орта және ұсақ болып бөлінді, кәсіпкерлік еркіндігін және цех жүйесін жоюды талап етті.
• Қаржылық: 1780 жылдары монархия банкроттыққа жақындады — дінбасылар мен дворяндар салық төлемеді, халық енді төлей алмады. Король 1614 жылдан бері шақырылмаған Бас штаттарды жинауға мәжбүр болды.

Негізгі оқиғалар.

• 1789 ж. 5 мамыр — Версальда Бас штаттар ашылды; үшінші сословие депутаттары өздерін Ұлттық жиналыс деп жариялады.
• 1789 ж. 14 шілде — Бастилияны алу (корольдік озбырлықтың символы). Абсолюттік билік буржуазия мен халықтың одағымен құлатылды; жетекші орган — Құрылтай жиналысы.
• Құрылтай жиналысы шіркеу ондық салығын, жеке феодалдық міндеткерліктерді, цех жүйесі мен сословиелік артықшылықтарды жойды, елді 83 департаментке бөлді. Шіркеу жерлері ұлттандырылып, жоғары бағамен сатылды — оларды негізінен буржуазия мен ауқатты шаруалар сатып алды.
• 1789 ж. 26 тамыз — Адам және азамат құқықтарының декларациясы: бостандық пен заң алдындағы теңдік.
• 1791 ж. Конституция — буржуазиялық конституциялық монархия.
• 1792 ж. 20 қыркүйек — Ұлттық конвент жұмысын бастады, король билігін жойды, Франция — республика. Конвентте сол қанат — монтаньярлар (Робеспьер, Марат, Дантон), оң қанат — жирондистер, ортада 500-дей депутат — «батпақ». Людовик XVI өлім жазасына кесілді.
• 1793 ж. 31 мамыр — халық көтерілісінен кейін билікке якобиндер келді. 1793 ж. 24 маусымдағы конституция: бір палаталы жиналыс, 21 жастан ерлерге сайлау құқығы. «Жалпы максимум» (тұрақты баға) және «күдіктілер туралы» заңдар қабылданды, террор жалпы құбылысқа айналды.
• Қала кедейлері тұрақты баға талап етті — «құтырғандар» (Жак Ру, Жан Варле).
• 1794 ж. 27 шілде — якобин диктатурасы құлады.

Революциялық журналист Жан-Поль Марат «Халық досы» газетін шығарды, оны дворян қызы Шарлотта Корде өлтірді. Революция суретшісі — Жак Луи Давид; революция өнері классицизммен байланысты.

Директория және төңкеріс. 1795 ж. билік бес мүшелі Директорияға өтті; 1795–1799 жж. — әлеуметтік-экономикалық және саяси тұрақсыздық кезеңі. 1799 ж. әскери жеңілістер (француздар Италиядан кетті) режим дағдарысын тездетті. 18 брюмер (1799 ж. 9 қараша) — мемлекеттік төңкеріс: Директория жойылып, билік Бонапарт бастаған үш консулға өтті (консулдық), кейін бір консулдың диктатурасына айналды.

Наполеон Бонапарт. 1804 жылы император болды. Ішкі саясат: Азаматтық, Сауда және Қылмыстық кодекстер (көбі әлі күнге қолданылады); Азаматтық кодекстің қағидаттары — сословиелік артықшылықтарды жою, жеке меншікті қорғау, зайырлы неке. Франция банкі құрылды, кәсіпкерлік қолдау тапты. Кодекс Еуропа мен Латын Америкасының құқық жүйелеріне әсер етті. Білім беруде орта мектептер — лицейлер мен жоғары оқу орындары жүйесі құрылды. 1801 ж. 15 шілдедегі Конкордат шіркеумен алауыздықты тоқтатты: Рим папасы VII Пий шіркеу мүлкінің сатылуын мойындады, мемлекет епископтар мен приход діндарларына жалақы төлеуді өзіне алды.

Сыртқы саясат. 1799–1815 жж. соғыстар «наполеондық соғыстар» деп аталды; Францияға қарсы жеті коалиция (Англия, Ресей, Австрия, Пруссия) құрылды.

• 1805 ж. қазан — Трафальгар: Нельсон бастаған британ флоты франко-испан флотын талқандады.
• 1805 ж. желтоқсан — Аустерлиц: француздар австриялықтар мен орыстарды жеңді.
• 1806 — Рейн одағы құрылды, Пруссия жеңілді; құрлықтық блокада енгізілді, бірақ ағылшындар контрабандамен сауда жасады.
• 1808 — Испания көтерілісі.
• 1812 ж. 24 маусым — Ресейге басып кіру; 7 қыркүйек — Бородино (Кутузов армиясы шегінгенімен, жауынгерлік қабілетін сақтады); өртенген Мәскеуде партизандар тыныштық бермеді, шегіну — империя күйреуінің басы.
• 1813 ж. қазан — Лейпциг түбіндегі «халықтар шайқасы».
• 1814 — тақтан бас тарту, Эльба аралы; «жүз күн»; 1815 ж. 18 маусым — Ватерлоо, Әулие Елена аралы.

Жаулап алушылық соғыстар Еуропаға революциялық идеялар жеткізді: Германия мен Италияда көптеген феодалдық артықшылықтар жойылды, халықтардың ұлттық сана-сезімі оянды. Вена конгресі шекараларды өзгертті: Англия — Мальта, Цейлон, Кап провинциясы; Ресей — Варшава герцогтігі мен Финляндия; Германия мен Италия бытыраңқы күйде қалды.

Мысалдар

1. «Бас штаттарды шақыруға не мәжбүр етті?» — Қаржылық банкроттық. Жауап: 1780 жж. қаржы дағдарысы.
2. «Францияда республика қашан жарияланды?» — 1789 ж. революция басталды, 1791 ж. конституция конституциялық монархия орнатты. Жауап: 1792 ж. қыркүйек.
3. «Аустерлиц пен Трафальгардың айырмашылығы?» — Трафальгар — ағылшын флотының жеңісі, Аустерлиц — Францияның құрлықтағы жеңісі (1805).
4. «Құрлықтық блокада неге толық нәтиже бермеді?» — Ағылшындар контрабандамен сауда жасап, теңізде жауап қайтарды.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Республиканы 1789 жылы жарияланды деу — ол 1792 жылы жарияланды.
• Жирондистер мен монтаньярларды шатастыру: монтаньярлар — сол қанат.
• Үшінші сословиені тек буржуазия деп түсіну.
• Тальяны (мемлекеттік салық) шіркеу ондық салығымен шатастыру.
• Наполеонды демократ деп бағалау — ол диктатор, император болды.
• Вена конгресі Германия мен Италияны біріктірді деу — олар бытыраңқы қалды.

Өзіңді тексер

1. Бас штаттар қай жылдан бері шақырылмаған еді? — 1614 жылдан.
2. Құрылтай жиналысы елді қанша департаментке бөлді? — 83.
3. Якобин диктатурасы қашан құлады? — 1794 ж. 27 шілдеде.
4. «Халықтар шайқасы» қай жерде, қашан болды? — Лейпциг, 1813 ж. қазан.
5. Азаматтық кодекстің негізгі қағидаттары? — Сословиелік артықшылықтарды жою, жеке меншікті қорғау, зайырлы неке.