XІX ғасырдағы Қытай мен Еуропа елдері

Оқулықтық тірек

• Алдабек Н., Мақашева К., Байзақова Қ. «Дүниежүзі тарихы» («Жаңа заман», 1640–1900), 8-сынып (ескі бағдарлама, 7-сыныпта қолданылады), Мектеп, 2018, 234, 235, 236, 237, 238, 239, 240, 241, 242, 282, 288, 300, 301, 302 б. (PDF беттері; баспа беті = PDF − 144)
• Алдабек Н., Макашева К., Байзакова К. «Всемирная история» (1640–1900), 8-сынып (орыс тіліндегі басылымы), Мектеп, 2018, PDF беттері: 87–90, 134, 184–186.
• Wikipedia — Taiping Rebellion (https://en.wikipedia.org/wiki/Taiping_Rebellion); Library of Congress Country Studies — China (https://countrystudies.us/china/16.htm).

Негізгі ұғымдар

• Оқшаулану саясаты — Цин әулетінің шетелдіктермен байланысты шектеуі: 1757 жылы Цяньлун тұсында шетелдіктердің Қытайға келуіне тыйым салынды, сауда тек Гуанчжоу арқылы шенеуніктің бақылауымен жүрді.
• «Гунхан» — шетелдіктер тек сол арқылы сауда жасай алатын монополия.
• Фактория — көпестердің сауда кеңсесі мен қонысы (отармен тең емес).
• Миссионерлер — христиан дінін тарату үшін басқа елдерге жіберілетін діни уағызшылар.
• Экспорт / импорт — елден шығарылатын / елге әкелінетін тауар.
• Жартылай отар — формалды тәуелсіз, бірақ шетелдіктерге тәуелді ел; Апиын соғыстарынан кейінгі Қытай.
• Ықпал ету аймақтары — державалар арасында бөлінген ел аумақтары.

Теория

XIX ғ. басындағы Қытай. Маньчжурлар (Цин әулеті) тұсында феодалдық қатынастар үстемдік етті; шаруашылық, әскер мен қоғам конфуцийлік дәстүр деңгейінде қалды. Маньчжур үстемдігіне наразылық өсті, «Ақ лотос» және «Аспан ақылы» құпия қоғамдары әрекет етті.

Миссионерлер мен оқшаулану. Еуропалық миссионерлер Қытайға Мин әулеті тұсында-ақ келді, шіркеулер ашты. Цин алғашында еуропалықтарға жақсы қарады, теңіз жағалауындағы порттар ашық болды. XVIII ғ. жағдай өзгерді: Қытай миссионерлерден бас тартты, христиан шіркеулерін жапты, миссионерлерді қуды, қытайлықтардың шетелдіктермен байланысын бақылауға алды, шетелдіктерге қытай тілін үйретуге тыйым салды. Оқшаулану XVIII ғ. Цин билігін нығайтқанымен, елдің артта қалуын күшейтті.

Сауда-дипломатиялық миссиялар. Англия елшілері: Дж. Маккартни (XVIII ғ. соңы), лорд Амхерст (1816), Нэпир (1834) — олардың бірі де еуропалық үлгідегі қатынас орнатқан жоқ.

Сауда және апиын. Қытайдан Еуропаға шай, жібек, фарфор шығарылды (экспорт); еуропалықтар күміспен төледі, себебі Қытайда олардың тауарына сұраныс болмады. Күміс Қытайға ағылды, бұл ағылшын үкіметін алаңдатты. Англия бүкіл елде сауда еркіндігін талап етіп, елшіліктер жіберді, бірақ еуропалық үлгідегі дипломатиялық қатынас орнату әрекеттері сәтсіз болды. Сонда ағылшын көпестері апиын әкеле бастады (импорт): Қытайдың алтын-күмісі апиынға айырбасталып Англияға кетті, шаруашылық күйзелді, халық азғындады. Цин тыйым салғанымен, апиын контрабандамен әкелінді.

Бірінші апиын соғысы (1840–1842). 1839 ж. апиын тәркіленгеннен кейін Англия соғыс ашып, жеңді. Нанкин шарты (1842) — алғашқы «тең емес» шарт:

1. бес порт ашылды;
2. Гонконг Англияға берілді;
3. Қытай орасан зор контрибуция төледі;
4. «Гунхан» монополиясы жойылды. Қытай шетелдіктерге тәуелді жартылай отарға айналды.

Екінші апиын соғысы (1856–1860). Англия мен Франция қайта соғысты, оларға американдықтар қосылды.

• Тяньцзинь шарты (1858): Бейжіңде елшіліктер орналасты, Янцзы саудаға ашылды, апиын саудасы шектелмеді, баж төмендеді.
• Айгун шарты (1858): Ресей Амурдың сол жағалауын алды.
• Бейжің конвенциясы (1860): Қытай 16,7 млн лян төледі, Тяньцзинь порты ашылды, кулиді (жалдамалы жұмысшыларды) шығаруға рұқсат берілді; Ресей Уссури өлкесін алды. Салдары: Қытай ашылуға мәжбүр болды, отарлық тәуелділік кезеңіне енді, Цин әулеті құлдырады. 1895 және 1900 жылдары қысым күшейді.

Тайпиндер көтерілісі (1850–1864). Хун Сюцюань 1851 ж. «Ұлы бейбітшіліктің аспан патшалығын» (Тайпин Тяньго) жариялап, өзін патша деп атады. Тайпиндер Нанкинді алды. Цин билігі көтерілісті 1864 ж. басты. Осыдан кейін билік «өзін-өзі күшейту» саясатын (шетел техникасын алу) қолданды.

Ықпал ету аймақтарына бөлу. Жапон-қытай соғысынан кейін Қытай бөлінді: Франция — оңтүстікте, Ресей — Маньчжурияда, Германия — Шаньдунда. 1897–1898 жж. Германия Циндаоны басып алды, Ресей Порт-Артурды жалға алды. АҚШ Қытайда «ашық есік» және тең мүмкіндік саясатын ұсынды.

Реформалар мен халық қозғалысы. XIX ғ. соңында білімді шенеунік-ғалымдар — шэньшилер дағдарыстан шығу жолын іздеді. Реформатор Кан Ювэй парламенттік конституциялық монархияны талап етті, оны тек жас император Гуансюй қолдады.

Ихэтуандар көтерілісі (1898–1900). 1898 ж. реформалар сәтсіздігінен кейін солтүстікте, Шаньдунда «Ихэтуань» («Әділет пен бейбітшілік жасақтары») құпия қоғамы шықты. Себебі: темір жолдар мен шетел жаңалықтары дәстүрлі кәсіптегілерді жұмыссыз етті, миссионерлерге наразылық күшейді. Мақсаты — шетелдіктерді қуу және дәстүрлі тәртіпті қалпына келтіру; ұраны: «Шетелдіктерге өлім! Мин мемлекетін жаңғыртамыз!». Еуропалықтар оларды «боксшылар» деп атады. Цин билігі алғашында оларды қолдады. 1900 ж. сегіз держава (Англия, Франция, Германия, АҚШ, Ресей, Жапония, Италия, Австрия-Венгрия) интервенция жасап, қозғалысты басты. «Қорытынды хаттама» (1901): шетелдіктерге қарсы қоғамдарға тыйым салынды, Қытай 1940 жылға дейін контрибуция төлеуге міндеттелді, шет мемлекеттер әскер ұстау құқығын алды.

Жартылай отар Қытайдың құрылымы: феодалдық құрылыс + маньчжур билігі + шетел капиталы.

Мысалдар

1. «Нанкин шартының талабы емес нұсқаны тап» — Нанкин: бес порт, Гонконг, контрибуция, «Гунхан» жойылды. Бейжіңдегі елшіліктер — Тяньцзинь шарты (1858).
2. «Амурдың сол жағалауын Ресей қай шартпен алды?» — Айгун шарты (1858); Уссури өлкесі — Бейжің конвенциясы (1860).
3. «Англия неге апиын сатты?» — Қытай тауарына күміспен төлеу тиімсіз болды; апиын күмісті Англияға қайтарды.
4. «Кан Ювэйдің талабы?» — Парламенттік конституциялық монархия.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Нанкин (1842) мен Тяньцзинь (1858) шарттарын шатастыру.
• Айгун шартын Англияға телу — оны Ресей жасасты.
• Экспорт пен импортты шатастыру: шай, жібек — экспорт, апиын — импорт.
• Факторияны отармен тең деу.
• Цин әрқашан шетелдіктерге дұшпан болды деу — алғашында жақсы қарады.
• Шэньшилерді шаруалармен (ихэтуандар) шатастыру.

Өзіңді тексер

1. Шетелдіктерге Гуанчжоудан басқа жерде сауда жасауға кім, қашан тыйым салды? — Цяньлун, 1757 ж.
2. Бірінші апиын соғысына не түрткі болды? — 1839 ж. апиынның тәркіленуі.
3. Гонконг қай шарт бойынша Англияға өтті? — Нанкин шарты (1842).
4. Маньчжурия кімнің ықпал аймағы болды? — Ресейдің.
5. Кан Ювэйді қай император қолдады? — Гуансюй.