XVIІI ғасырдағы Үндістан және Ұлыбритания

Оқулықтық тірек

• Алдабек Н., Мақашева К., Байзақова Қ. «Дүниежүзі тарихы. Жаңа заман (1640–1900)», 8-сынып (бұрынғы бағдарлама), Мектеп, 2018, 165, 166, 234, 303 б.
• Алдабек Н., Мақашева К., Байзақова Қ. «Дүниежүзі тарихы. Жаңа заман (1640–1900)», 8-сынып (бұрынғы бағдарлама), Мектеп, 2018, 167, 173, 335 б.
• Алдабек Н., Мақашева К., Байзақова Қ. «Дүниежүзі тарихы. Жаңа заман (1640–1900)», 8-сынып (бұрынғы бағдарлама), Мектеп, 2018, 171, 175, 176, 177 б.
• Алдабек Н., Мақашева К., Байзақова Қ. «Дүниежүзі тарихы. Жаңа заман (1640–1900)», 8-сынып (бұрынғы бағдарлама), Мектеп, 2018, 169, 170, 173, 174 б.
• Алдабек Н.А., Мақашева К.Н., Байзақова Қ.И. «Дүниежүзі тарихы (1900–1945)», 8-сынып, Мектеп, 2024, 8, 9, 13 б.
• Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 115, 116 б.
• Алдабек Н., Мақашева К., Байзақова Қ. «Дүниежүзі тарихы. Жаңа заман (1640–1900)», 8-сынып, Мектеп, 2018, 126–130 б.
• Айтбай Р., Касымова А. «Всемирная история», 7(6)-сынып, Атамура, 2017 (орыс тілінде), 27 б.
• Britannica, «Battle of Plassey», https://www.britannica.com/event/Battle-of-Plassey; National Army Museum, «Battle of Plassey», https://www.nam.ac.uk/explore/battle-plassey
• Britannica, «Battle of Wandiwash», https://www.britannica.com/event/Battle-of-Wandiwash; Britannica, «India – The Anglo-French struggle, 1740–63», https://www.britannica.com/place/India/The-Anglo-French-struggle-1740-63
• Britannica, «British raj», https://www.britannica.com/event/British-raj

Материалдар тақырыптары бойынша дайындалды: 7.1.1.3 Отаршылдық кезеңіндегі Үндістан, Қытай, Жапонияның әлеуметтік құрылымы (7); 7.2.2.1 Өнер туындылары дерек ретінде: Ұлы Моғолдар Үндістаны (7); 7.3.2.6 Отаршылдық экспансияның Шығыстың дәстүрлі қоғамдарына ықпалы (7); 7.4.1.4 Экспорт, импорт, экспансия, отарлау, фактория (7); 8.3.2.5 ХХ ғасыр басындағы әлемнің аумақтық бөлінуі (8); 6.3.2.7 Отаршылдық саясат: Испания мен Португалия (6).

Негізгі ұғымдар

• Каста — тұйық, мұрагерлік кәсібі, құқығы мен міндеті бар топ; Үндістанда адам бір кастадан екіншісіне өте алмады.
• Варналар — брахмандар (дін қызметкерлері), кшатрийлер (билік, жауынгерлер), вайшьялар (қолөнершілер, көпестер), шудралар (еркін емес қауым мүшелері); ең төменгі топ — «қол тигізілмейтіндер».
• Фактория — отарлардағы сауда пункті және көпестер қонысы.
• Экспорт — тауарды шетке шығару; импорт — сырттан әкелу.
• Экспансия — державаның ықпалы мен аумағын кеңейтуі; отарлау — жерді басып алып, метрополия билігін орнату.
• Метрополия — отары бар билеуші мемлекет.
• Жартылай отар — тек сөз жүзінде дербестігін сақтаған, іс жүзінде отардан аз өзгешеленетін ел.

Теория

1. XVIII ғасырдағы Үндістанның әлеуметтік-экономикалық жағдайы. Қоғам касталарға бөлінді (төрт варна және «қол тигізілмейтіндер»). Жер меншігінің түрлері: джагир, заминдар, инам, уақф. Сауданың өсуі қолөнерді дамытты: XVII–XVIII ғасырларда жібек пен мақта мануфактуралары пайда болды. Ұлы Моғолдар империясы құлдырап, еуропалықтар отарлауды бастады.

2. Ұлы Моғолдар мәдениеті — дерек ретінде. Шах Жаһан сүйікті әйелі Мұмтаз бегімге Тәж-Махал кесенесін салдырды; 1983 жылдан ЮНЕСКО қорғауында. Ол империяның байлығын және сәулетте үнді мен мұсылман дәстүрінің үйлесуін көрсетеді. Ал «Форт Уильям» картинасы — Ост-Үнді компаниясының Шығыс Үндістандағы алғашқы бекінісі — сауда компаниясының факторияларды бекініске айналдыруын көрсетеді.

3. Ост-Үнді компаниялары және бәсекелестік. Англия, Голландия, Франция компаниялары сауда мен иеліктер үшін бәсекелесті. XVII ғасырға қарай ағылшын Ост-Үнді компаниясының факториялары жағалауда және Ганг өзені бойында пайда болды. Ағылшын компаниясы өз әскері мен флоты бар «мемлекет ішіндегі мемлекет» болды. Бұған дейін Үндістанға алғаш португалдар келген: Васко да Гама 1502 жылы Каликутты зеңбіректен атып, Азияны отарлауды бастады.

4. Сауда және экспорт-импорт. Еуропалық компаниялар Үндістанның маталары мен қолөнер бұйымдарын сатып алып, Еуропаға шығарды (экспорт). Еуропадан әкелінген тауарлар (импорт) қымбат әрі сапасыз болғандықтан сұранысқа ие болмады, сондықтан еуропалықтар алтынмен төлеуге мәжбүр болды.

5. Отарлаудың үш кезеңі.

Кезең	Уақыты	Мазмұны
Сауда отарлауы	XVI ғ. соңы — XVIII ғ. ортасы	алтын, күміс, жібек, мата, дәмдеуіш шығару
Өнеркәсіп капиталы дәуіріндегі отаршылдық	XVIII ғ. екінші жартысы — XIX ғ. соңғы ширегі	арзан фабрика бұйымдарын әкелу, жергілікті кәсіпті күйрету
Империализм	XIX ғ. соңынан	капитал шығару, Шығыс елдерін ықпал аймақтарына бөлу

6. Отаршылдықтың Шығысқа әсері. Метрополиялар билікті басып алып, елдерді тауар өткізу нарығы мен шикізат көзіне айналдырды. Ауыл шаруашылығы отаршылдар мұқтажына бағындырылды: егістік азық-түлік орнына мақта, темекі сияқты техникалық дақылдарға берілді; мыңдаған қолөнерші мен шаруа күнкөрісінен айрылды. Оқулық бойынша отарлық тонау — Шығыстың артта қалуының негізгі себебі; елдер аграрлық-шикізаттық қосымшаға айналды, саяси бытыраңқылық сақталды. Қытай мен Жапония «жабық есік» саясатымен қорғанды, бірақ оқшаулану артта қалуды күшейтті. Кейін ұлт-азаттық қозғалыстар пайда болды.

7. XIX ғасыр соңындағы әлемдік отарлық жүйе. XIX ғасырдың соңғы ширегінде шағын индустриялық державалар тобы Африка, Азия және Тынық мұхит аймағындағы жерлер үшін бәсекелесті; отарлар арзан шикізат көзі мен өткізу нарығы ретінде қажет болды. 1880 жылдардың басында отаршылдар Африканың тек жағалауын иеленсе, 1900 жылға қарай бүкіл құрлық жеті еуропалық державаның арасында бөлінді. Бөлініс аяқталғаннан кейін бұрынғы отарлық жүйе империализмнің отарлық жүйесіне айналды: оған өзін-өзі басқарудан айырылған отарлар да, жартылай отар елдер де кірді. Содан кейін бөлінген әлемді қайта бөлу үшін күрес басталды.

Плесси шайқасы және Франциямен соғыстар. 1757 жылы 23 маусымда Плессиде Роберт Клайв бастаған шамамен 3 мың адамдық компания әскері Бенгал навабы Сирадж уд-Даула әскерін (шамамен 50 мың) жеңді: наваб әскербасы Мир Жафар сатқындық жасап, шайқасқа кірмеді. Мир Жафар наваб болғанымен, Бенгалды іс жүзінде ағылшындар басқарды – Ост-Үнді компаниясы әскери-саяси күшке айналды. Жетіжылдық соғыс кезінде (1756–1763) Англия Францияны ығыстырды: 1760 жылы Вандиваш түбінде Эйр Кут француздарды (Лалли) жеңді, 1761 жылы Пондишери берілді, бұл Үндістандағы француз ықпалының соңы болды.

Сипайлар көтерілісі (1857–1859). Сипайлар – ағылшын офицерлері басқарған, еуропаша қаруланған үнді солдаттары; офицер бола алмады. Себептері: Ауд сияқты иеліктердің тартып алынуы, салық ауыртпалығы, қолөнершілердің күйреуі, христиандыққа күштеу туралы қауесет. Сылтау: патрон қағазы шошқа мен сиыр майымен майланған деген хабар (мұсылмандар мен үнділер үшін күпірлік). Барысы: 1857 жылы 10 мамырда басталды; көтерілісшілер Делиді алып, соңғы Ұлы Моғол II Бахадур шах билігін қалпына келтіргенін жариялады. Ағылшындар күш жинап, 1858 жылдан партизандық сипат алған көтерілісті 1859 жылы басты.

Көтерілістен кейінгі өзгерістер. 1858 жылғы 2 тамыздағы Үндістанды басқару актісі билікті компаниядан британ тәжіне берді: Лондонда Үндістан істері министрі лауазымы, кеңес құрылды, Ост-Үнді компаниясының басқару рөлі жойылды. Жергілікті әкімшілік вице-корольге, провинциялар губернаторларға берілді; үш университет ашылды.

Мысалдар

1-мысал. «Үндістанда кеме Еуропаға мата тиеп барады — бұл: а) импорт; ә) экспорт.» Жауап: ә (Үндістан үшін — шығару).

2-мысал. «Ағылшын Ост-Үнді компаниясын неге "мемлекет ішіндегі мемлекет" деп атады?» Жауап: оның өз әскері мен флоты болды.

3-мысал. «Отарлаудың екінші кезеңінің басты белгісі?» Жауап: арзан фабрика бұйымдарын әкеліп, жергілікті кәсіпті күйрету.

4-мысал. «Тәж-Махалды кім салдырды?» Жауап: Шах Жаһан, әйелі Мұмтаз бегімге.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Кастаны кәсіптік одақ деп түсіну — ол тұйық, мұрагерлік топ.
• Экспорт пен импортты шатастыру.
• Факторияны отар деп санау — ол тек сауда пункті.
• Отарлау кезеңдерінің ретін шатастыру: сауда — бірінші, империализм — соңғы.
• Шығыстың барлық елін отар деп санау: кейбірі жартылай отар болды.

Өзіңді тексер

1. Үндістандағы төрт варнаны атаңыз. — Брахмандар, кшатрийлер, вайшьялар, шудралар.
2. Ост-Үнді компаниясының факториялары XVII ғасырда қай жерлерде пайда болды? — Жағалауда және Ганг өзені бойында.
3. Неліктен еуропалықтар Үндістанда алтынмен төледі? — Еуропа тауарлары қымбат әрі сапасыз болып, сұраныс болмады.
4. Африка 1900 жылға қарай неше держава арасында бөлінді? — Жеті еуропалық держава.
5. Жартылай отар дегеніміз не? — Сөз жүзінде дербес, іс жүзінде отардан аз өзгешеленетін ел.