Солтүстік Америкадағы Британ отарлары. Отар елдердің әлеуметтік- экономикалық дамуы

Оқулықтық тірек

• Алдабек Н., Мақашева К., Байзақова Қ. «Дүниежүзі тарихы» («Жаңа заман», 1640–1900), 8-сынып (ескі бағдарлама, 7-сыныпта қолданылады), Мектеп, 2018, 155, 156, 161, 179, 183, 184, 186, 187, 189, 190, 199, 235, 291, 292, 293, 294, 295, 300, 301, 302, 303, 304, 305, 307, 309, 334 б. (PDF беттері; баспа беті = PDF − 144)
• Алдабек Н., Макашева К., Байзакова К. «Всемирная история» (1640–1900), 8-сынып (орыс тіліндегі басылымы), Мектеп, 2018, PDF беттері: 37–43, 142–144, 184–186 (тірек-кестелер).

Негізгі ұғымдар

• Тәуелсіздік декларациясы (1776) — авторы Томас Джефферсон. Мемлекеттік құжатта алғаш рет халық егемендігі принципі мемлекет құрылысының негізі ретінде бекітілді, адамдардың теңдігі жарияланды.
• АҚШ Конституциясы (1787) — елді республика деп жариялады және билікті бөлу принципін міндетті етті.
• Трансатлантикалық құл саудасы — Африкадан Солтүстік және Оңтүстік Америка плантацияларына құлдарды әкету.
• 1861–1865 жж. азамат соғысы — Солтүстік жеңді, құлдық жойылды, ауыл шаруашылығының фермерлік жолы жеңді.
• «Жапонияны ашу» — командор Перридің 1854 жылғы шарты, 215 жылға созылған «жабық есік» саясатының құлауы.

Теория

Британ отарлары. Алғашқы тұрақты ағылшын қонысы 1607 ж. негізделді; XVIII ғ. ортасына қарай Англияның 13 отары қалыптасты. Отарлар король тағайындаған губернаторлар арқылы басқарылды; үндістердің көбі ығыстырылып немесе қырылып, жерлері тартып алынды. Феодалдық қатынастардың болмауы капитализмге жол ашты. Жаңа Англияда ұсақ және орта фермерлік шаруашылық басым болды, еркін кәсіпкерлік дамыды; көшіп барған қоныстанушылардың бос жерді басып алуы — скваттерлік — егіншілікте фермерлік жолды күшейтті. Оңтүстікте мақта, темекі, күріш плантациялары құрылды. Англия отарларды шикізат көзі мен өткізу нарығы деп қарап, дамуын тежеді: 1763 ж. Аллеган жотасынан батысқа қоныстануға тыйым салды, жаңа салықтар мен гербтік алым енгізді.

Ағартушылық идеялар және тәуелсіздік. Америкадағы Ағартушылық тәуелсіздік үшін күреспен тығыз байланысты болды, оған ағылшын және француз ағартушылары әсер етті. Дж. Локктың халық егемендігі туралы қағидасы отаршылардың ойлауына ықпал етті. Ағартушының үлгісі — Бенджамин Франклин (жазушы, ғалым, дипломат). Америка, ағылшын және француз революцияларының ортақ негізі — адамдардың табиғи теңдігі мен қоғамдық келісім идеялары.

Декларация (1776). Теңдік жарияланғанымен, құлдықты айыптайтын бөлім құл иеленушілердің талабымен алынып тасталды. Саратогадағы жеңістен кейін Англияға қарсы соғысқа Франция, Испания және Голландия кірді.

Тәуелсіздік соғысы (1775–1783). 1773 ж. «Бостон шай ішуі» (отаршылар ағылшын шайын теңізге төкті, Бостон порты жабылды); 1774 ж. Филадельфияда I Континенттік конгресс. 1775 ж. сәуірде алғашқы шайқас болды. II Континенттік конгресс армия құрып, қолбасшылыққа Джордж Вашингтонды қойды. Бетбұрыс — 1777 ж. қазанда Саратога түбінде ағылшын армиясының берілуі. 1781 ж. күзде Вашингтон әскері генерал Корнуоллис армиясын қоршап, берілуге мәжбүр етті. 1783 ж. Версаль бейбіт шарты бойынша Британия АҚШ тәуелсіздігін таныды. Вашингтон — АҚШ-тың тұңғыш президенті.

Республика құрылымы (1787 ж. Конституция).

Билік	Орган
Заң шығарушы	Конгресс: Өкілдер палатасы + Сенат
Атқарушы	Президент — қарулы күштердің бас қолбасшысы
Сот	Жоғарғы сот, судьялар ауыстырылмайды, өмір бойы қызмет етеді

Трансатлантикалық құлдық. Алғашында «ақ құлдар» — алдамшы шарттармен келген кедей еуропалықтар пайдаланылды; жұмыс күшінің тапшылығы оларды қара нәсілді құлдардың еңбегімен алмастыруға әкелді. Ерекшеліктері: құл саудасы заңды болды, ұзаққа созылды, жолда өлім-жітім өте көп болды; ол Еуропаның алғашқы капитал жинау көздерінің бірі болды. Антикалық құлдықтан айырмашылығы — плантациядағы еңбекті капиталистер ұйымдастырды, өнім әуел бастан әлемдік нарыққа арналды.

Солтүстік пен Оңтүстік. XIX ғ. бірінші жартысында Солтүстікте буржуазиялық тәртіп, фермерлік шаруашылық пен өнеркәсіп орнықты, құлдық XIX ғ. басында жойылды. Оңтүстікте құл иеленуші плантациялар үстемдік етті: 1860 жылы 4 млн құл; мақта, темекі, күріш, қант өсірілді. Плантаторлар Батыстағы жаңа жерлерге ұмтылды.

Аумақтың кеңеюі («айқын тағдыр» идеясы — АҚШ пен оның халқының ерекшелігі).

• 1803 — Т. Джефферсон Наполеоннан Луизиананы 15 млн долларға сатып алды, ел аумағы екі есе өсті.
• 1812–1814 — Канада үшін Англиямен соғыс сәтсіз аяқталды (Гент бітімі).
• 1819 — Испания Флориданы беруге мәжбүр болды.
• 1823 — Монро доктринасы: «Америка — американдықтар үшін».
• 1846 — Орегонның көп бөлігі қосылды; 1846–1848 жж. Мексикамен соғыс нәтижесінде Техас, Калифорния т.б. жерлер алынды.
• 1867 — Аляска Ресейден 7 млн долларға сатып алынды. XIX ғ. ортасына қарай аумақ шамамен он есе өсті.

Азамат соғысының барысы. 1860 ж. күзде аболиционист, республикашыл Авраам Линкольн президент болды. 1861 ж. ақпанда 11 оңтүстік штат Конфедерация құрды; 12 сәуірде Самтер фортын алды. Солтүстік — 23 штат, 22 млн халық, өнеркәсіп; Оңтүстік — 11 штат, 9 млн. Алғашында оңтүстіктіктер жеңді. Бетбұрыс 1862 ж.: Гомстед заңы (10 доллар алым, 160 акр жер, 5 жылдан кейін меншік) және құлдықты жою прокламациясы (1863 ж. 1 қаңтардан құлдар азат). 1864 жылдан бас қолбасшы У. Грант Ричмондты алды; 1865 ж. көктемде Конфедерация жойылды. Соғыс аяқталғаннан кейін бес күннен соң Линкольн қастандықтан қаза тапты — құлдарды азат етуші, ұлттық батыр.

Азамат соғысынан кейінгі өрлеу. АҚШ аграрлық республикадан индустриялық державаға айналды; халқы 31 млн-нан 76 млн-ға жетті; Нью-Йорк, Чикаго, Детройт сияқты өнеркәсіп қалалары өсті. Себептері: бай табиғи ресурстар, қара нәсілділер, үндістер мен мексикалықтардың арзан еңбегі, сословиелік шектеулердің болмауы, соғысқұмар көршілердің жоқтығы (әскери шығын аз). Корпорациялар монополияға айналды — Рокфеллер мен Морганның трестері. 1898 жылғы испан-американ соғысынан кейін АҚШ Пуэрто-Рико, Гуам, Филиппинді алып, Кубаны бақылауға алды; Қытайда «ашық есік» пен тең мүмкіндік саясатын ұсынды.

«Жапонияны ашу». Жапония «жабық есік» саясатын ұстанды; АҚШ-тың жеті экспедициясы, ресейлік Лаксман мен Резанов елшіліктері сәтсіз болды. Командор Перри әскери кемелермен келіп, 1854 жылы Канагавада алғашқы жапон-американ шартына қол қойғызды — Симода және Хакодате порттары ашылды. Кейін Англия (1854), Ресей (1855), Голландия (1856), Франция (1858) шарт жасасты — бәрі Жапония үшін тең емес. Салдары: сёгунның әлсіздігі оған қарсы күресті күшейтті, арзан еуропалық тауар ағылып, алтын-күміс шетке кетті, «император үшін» қозғалысы басталды. Мэйдзи реформалары «жапон рухы, батыс техникасы» ұранымен жүрді; Жапония кейін өзі экспансияға көшті (1876 — Кореяға тең емес шарт, 1894–1895 — Қытайды жеңді).

Даталар / ережелер

Дата	Оқиға
1773	«Бостон шай ішуі»
1775–1783	Тәуелсіздік соғысы
1776	Тәуелсіздік декларациясы (Джефферсон)
1783	Версаль бейбіт шарты
1787	АҚШ Конституциясы, билікті бөлу
1803	Луизиананы сатып алу
1823	Монро доктринасы
1854	Канагава шарты (Перри)
1860	Оңтүстікте 4 млн құл
1861–1865	Азамат соғысы, құлдықтың жойылуы
1862	Гомстед заңы, құлдықты жою прокламациясы
1867	Алясканы сатып алу
1898	Испан-американ соғысы

Мысалдар

1. «Тәуелсіздік декларациясында құлдық неге айыпталмады?» — Құлдықты айыптайтын бөлімді құл иеленушілердің талабымен алып тастады. Жауап: құл иеленушілердің қысымы.
2. «Билікті бөлуге сәйкес АҚШ Президенті қай билікке жатады?» — Конгресс заң шығарады, сот — Жоғарғы сот. Жауап: атқарушы билік, ол — бас қолбасшы.
3. «Жапонияны ашқан кім?» — Резанов пен Лаксман сәтсіз болды, Перри 1854 жылы шарт жасатты. Жауап: командор Перри.
4. «Плантациялық құлдықтың антикалықтан айырмашылығы?» — Еңбекті капиталистер ұйымдастырды, өнім әлемдік нарыққа арналды.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Декларация авторын Вашингтон деп көрсету — авторы Джефферсон.
• Луизиананы сатып алуды Монроға телу — оны Джефферсон сатып алды (1803).
• Аляска мен Луизиананың даталарын шатастыру (1867 және 1803).
• Құлдық бүкіл АҚШ-та болды деп ойлау — Солтүстікте XIX ғ. басында жойылды.
• Жапонияны миссионерлер ашты деу — оны дипломатия мен күш көрсету ашты.
• Құл саудасын заңсыз деп санау — ол заңды болды.

Өзіңді тексер

1. Декларация қандай принципті мемлекет негізі ретінде алғаш бекітті? — Халық егемендігі.
2. Конгресс қандай палаталардан тұрады? — Өкілдер палатасы мен Сенат.
3. 1860 жылы Оңтүстікте қанша құл болды? — Шамамен 4 млн.
4. Канагава шарты бойынша қай порттар ашылды? — Симода және Хакодате.
5. Азамат соғысынан кейін АҚШ-та қандай монополистер танымал болды? — Рокфеллер мен Морганның трестері.