XIX ғасырдағы империялар және олардың бәсекелестігі

Оқулықтық тірек

• Алдабек Н., Мақашева К., Байзақова Қ. «Дүниежүзі тарихы» («Жаңа заман», 1640–1900), 8-сынып (ескі бағдарлама, 7-сыныпта қолданылады), Мектеп, 2018, 161, 206, 207, 208, 209, 210, 211, 218, 219, 220, 221, 228, 229, 230, 236, 240, 262, 282, 288 б. (PDF беттері; баспа беті = PDF − 144)
• Алдабек Н.А., Мақашева К.Н., Байзақова Қ.И. «Дүниежүзі тарихы» (1900–1945), 8-сынып, Мектеп, 2024, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 36, 37 б.
• Алдабек Н., Макашева К., Байзакова К. «Всемирная история» (1640–1900), 8-сынып (орыс тіліндегі басылымы), Мектеп, 2018, PDF беттері: 78–79, 129, 185–186.
• Encyclopedia.com — Holy Alliance (https://www.encyclopedia.com/history/modern-europe/treaties-and-alliances/holy-alliance); Президент кітапханасы — "Holy Alliance" was signed (https://www.prlib.ru/en/node/619573).

Негізгі ұғымдар

• Вена жүйесі — наполеондық соғыстардан кейін Вена конгресі бекіткен жаңа шекаралар; жетекші рөлді Англия, Ресей, Австрия және Пруссия атқарды.
• Иран үшін бәсеке — XVIII ғ. соңында Иранда Ресей, Англия және Франция мүдделері қақтығысты.
• Шығыс мәселесі — XIX ғ. ортасында державалардың Осман империясының «мұрасы» үшін күресі.
• Концессия — шетелдіктерге кен, байлық, телеграф т.б. пайдалануға берілген құқық; Иранда шетел капиталына тәуелділіктің құралы болды.
• Жартылай отар — формалды тәуелсіз, бірақ шетел капиталына және державаларға тәуелді ел (Иран, Қытай).
• Империализм — XIX ғ. соңында капитализмнің нарық пен әлемді бөлу үшін күрес кезеңі.

Теория

Ресей халықаралық қатынастар жүйесінде (XIX ғ. бірінші жартысы). Ресей Францияға қарсы коалицияларға (Англия, Ресей, Австрия, Пруссия) қатысты. 1805 жылы Аустерлицте орыс-австрия әскері жеңілді; 1812 жылы Наполеон Ресейге басып кірді, Бородино шайқасы мен Мәскеуден шегіну Наполеон империясы күйреуінің басы болды. Вена конгресінің нәтижесінде Ресей Варшава герцогтігі мен Финляндияны алды, ал Англия теңіздер мен отарлардағы үстемдігін бекітті (Мальта, Цейлон, Кап). Қасиетті одақ — 1815 ж. 26 қыркүйекте Парижде Ресей, Австрия және Пруссия монархтары қол қойған шарт; монархиялық ұлы державаларды Наполеон жеңілгеннен кейін біріктірді.

Ресей мен Ұлыбританияның Иран үшін бәсекесі.

• Англия француздарды Иранға жібермеу үшін Малькольмды жіберді: шах француздарды кіргізбеуге уәде берді, Англия сауда жеңілдіктерін алды.
• 1804 ж. орыс-иран соғысы басталды. Гүлістан бейбітшілігі (1813): Иран Дағыстан, Грузия және Солтүстік Әзербайжаннан айырылды; Ресей Каспийде флот ұстау құқығын алды.
• Түркменшай бейбітшілігі (1828): шекара Аракс өзені бойымен белгіленді, Шығыс Армения Ресейге қосылды.
• Англия телеграфқа концессия алды, 1872 ж. барон Рейтер 70 жылға мұнай мен табиғи байлыққа концессия алды. Ресейліктер телеграф, балық аулау, банк концессияларын алды. Иран жартылай отарға және өткізу нарығына айналды.
• 1907 ж. 31 тамызда Англия мен Ресей Иран, Ауғанстан және Тибеттегі ықпалды бөлісті — Үштік Антанта қалыптасты.

Қырым соғысы.

• Себептері: XIX ғ. ортасында Осман империясының мұрасы үшін державалар күресі шиеленісті (Шығыс мәселесі); «қасиетті жерлер» туралы дау 1853 жылы соғысқа әкелді.
• Одақтар: Англия мен Франция Түркияны қолдады, яғни Ресейге қарсы шықты.
• Барысы: I кезең (1853 ж. қараша — 1854 ж. сәуір) — тек Ресей мен Түркия, Дунай және Кавказ майдандары, түріктердің Карс түбіндегі жеңілісі. II кезең (1854 ж. сәуір — 1856 ж. ақпан) — Англия мен Франция Қара теңізге флот шығарып, ашық соғысқа кірді; негізгі ұрыстар Қырым мен Закавказьеде өтті.
• Севастополь қорғанысы: 120 мыңдық ағылшын-француз-түрік әскері мен флотына қарсы П. С. Нахимов пен В. А. Корнилов басқарған әскер мен тұрғындар бір жылға жуық қорғанды; одақтастар қаланы 1855 ж. қыркүйекте әскерінің жартысынан астамын жоғалтып алды.
• Салдары: Париж бейбітшілігі (1856) Қара теңізді «бейтараптандырды» (Ресей мен Түркияға онда әскери флот ұстауға тыйым салынды) және Осман империясының тұтастығына кепілдік берді. Ресей Оңтүстік Бессарабиядан және Осман христиандарына айрықша қамқорлық құқығынан айырылды, Карсты қайтарды.
• Соғыстан кейінгі сыртқы саясат: 1873 — «Үш император одағы». 1877–1878 жж. орыс-түрік соғысы: Сан-Стефано шарты (1878 ж. 3 наурыз), содан кейін Берлин конгресі (1878 ж. маусым) — Карс, Ардаган, Батум мен Оңтүстік Бессарабия Ресейге өтті; Черногория, Сербия, Румыния тәуелсіздігі бекітілді, Болгария аумағы қысқартылды.

Ресейдің экономикасы. XIX ғ. бірінші жартысында ірі өнеркәсіптің негізгі түрі — мануфактура; машиналар алдымен шеттен әкелінді. Жалдамалы еңбек болғанымен, ауылда басыбайлылық шаруашылық сақталды; басыбайлылық құқық 1861 жылы жойылды. Бұл Англиямен салыстырғанда Ресейдің артта қалуын көрсетеді.

XIX ғ. соңындағы империялар бәсекесі. Капитализм империализм сатысына өтті, дамудың біркелкі еместігі нарық үшін күресті күшейтті. Жапон-қытай соғысынан кейін Қытай ықпал аймақтарына бөлінді: Франция — оңтүстікте, Ресей — Маньчжурияда, Германия — Шаньдунда. ХХ ғ. басында әлемнің аумақтық бөлінісі аяқталды. Әлемді бөлу үшін күрес екі блокқа әкелді: Үштік одақ (1882) — Германия, Австро-Венгрия, Италия; франко-орыс одағы (1891–1893).

Даталар / ережелер

Дата	Оқиға
1804	Орыс-иран соғысының басталуы
1812	Наполеонның Ресейге басып кіруі
1813	Гүлістан бейбітшілігі
1815	Вена конгресі; Қасиетті одақ
1828	Түркменшай бейбітшілігі
1853	Қырым соғысының басталуы
1855, қыркүйек	Севастопольдің алынуы
1856	Париж бейбітшілігі
1878	Сан-Стефано шарты, Берлин конгресі
1872	Рейтер концессиясы (70 жыл)
1882	Үштік одақ
1891–1893	Франко-орыс одағы
1907	Ағылшын-орыс келісімі (Иран, Ауғанстан, Тибет)

Мысалдар

1. «Шығыс Армения Ресейге қай шарт бойынша қосылды?» — Гүлістан шарты Дағыстан мен Грузияға қатысты. Жауап: Түркменшай (1828).
2. «Қырым соғысында Англия кімді қолдады?» — Англия мен Франция Түркия жағында болды.
3. «Иран неге жартылай отарға айналды?» — Англия мен Ресей концессиялар алып, елді шетел капиталына тәуелді етті (Рейтер концессиясы — 1872).
4. «Париж бейбітшілігінің басты талабы?» — Қара теңізді бейтараптандыру және Осман империясының тұтастығына кепілдік.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Гүлістан (1813) мен Түркменшай (1828) шарттарын шатастыру.
• Қырым соғысында Англияны Түркияға қарсы деп есептеу — ол Түркияның одақтасы болды.
• Шығыс мәселесін Қытайға қатысты деп ойлау — бұл Осман империясының жағдайы туралы дау.
• Иран Англия жолымен дамыды деу — Иран шетел капиталы арқылы тәуелділікке түсті.
• Үштік одақты (Германия, Австро-Венгрия, Италия) франко-орыс одағымен шатастыру.

Өзіңді тексер

1. Гүлістан бейбітшілігі бойынша Ресей Каспийде қандай құқық алды? — Флот ұстау құқығын.
2. Қырым соғысына не себеп болды? — «Қасиетті жерлер» туралы дау, Осман мұрасы үшін күрес.
3. Рейтер концессиясы қанша жылға берілді? — 70 жылға.
4. Вена конгресі бойынша Ресей не алды? — Варшава герцогтігі мен Финляндияны.
5. 1907 жылы Англия мен Ресей қай елдердегі ықпалды бөлісті? — Иран, Ауғанстан, Тибет.