Революциялық идеялардың XІX ғасырда Еуропаға таралуы

Оқулықтық тірек

• Алдабек Н., Мақашева К., Байзақова Қ. «Дүниежүзі тарихы» («Жаңа заман», 1640–1900), 8-сынып (ескі бағдарлама, 7-сыныпта қолданылады), Мектеп, 2018, 245, 246, 248, 249, 250, 251, 252, 253, 254, 256, 258, 259, 260, 265, 267, 268, 269 б. (PDF беттері; баспа беті = PDF − 144)
• Алдабек Н., Макашева К., Байзакова К. «Всемирная история» (1640–1900), 8-сынып (орыс тіліндегі басылымы), Мектеп, 2018, PDF беттері: 97–98, 100, 186.
• Duke University — The Development of Marxism: timeline (https://hope.econ.duke.edu/sites/hope.econ.duke.edu/files/documents/caldwell_2004_timeline_%26_bibliography_THE%20DEVELOPMENT%20OF%20MARXISM_0.pdf); Britannica — Treaty of Frankfurt (https://www.britannica.com/event/Treaty-of-Frankfurt); Stekloff, History of the First International (https://www.marxists.org/archive/steklov/history-first-international/notes01.htm).

Негізгі ұғымдар

• Либерализм — жеке тұлға бостандығы, құқық, өкілді басқару идеялары.
• Консерватизм — дәстүрлі тәртіпті сақтау идеясы.
• Социализм — қоғамдық меншік және қанауды жою идеясы; оның ішінде К. Маркстің ілімі — марксизм.
• Ұлттық қозғалыс — XIX ғ. ортасында Еуропада ұлттық мемлекеттердің қалыптасуы (Германия мен Италияның бірігуі).
• Пролетариат — жұмысшы табы; Маркс бойынша социалистік революцияның басты күші.

Теория

Революциялық идеялардың таралуы. 1848 ж. қозғалыстардың басым бөлігін Француз революциясынан шабыт алған либералдық зиялылар бастады, қозғаушы күш — халық бұқарасы. Негізгі идеялар — бостандық, теңдік, халық құқығы (Ағартушылық идеяларының жалғасы).

Германия мен Италияның жағдайы.

• Германия: 1815 ж. 35 монархия мен 4 еркін қаладан тұратын Герман одағы құрылды — берік емес бірлестік. Помещиктер жерін сақтады, шаруалар қалаға кетті. Буржуазия экономикалық күшке ие болды, бірақ саяси үстемдік помещик-юнкерлерде болды.
• Италия: Вена конгресі елді бөлшектеді, Ломбардия мен Венеция Австрияға өтті. Буржуазия әлсіз, феодалдық ақсүйектер мен католик дінбасылары үстем болды; феодализм қалдықтары мен саяси бытыраңқылық экономикаға кедергі келтірді — бірігу экономикалық дамудың шарты еді.

1848 жылғы революциялардың себептері: шешілмеген саяси мәселелер, халық жағдайының нашарлауы, экономикалық дағдарыс, бытыраңқылық, ұлттық езгі (Габсбургтер империясы — көпұлтты мемлекет).

1848–1849 жж. революциялар.

• Франция: Парижде 22–24 ақпанда экономикалық дағдарыс салдарынан басталды. Король Луи-Филипп тақтан бас тартты, уақытша үкімет құрылды, республика жарияланды, 21 жастан ерлерге жалпыға бірдей сайлау құқығы енгізілді. Кейін салықтың 45 %-ға өсуі ұсақ меншік иелері мен шаруаларды наразы етті. Желтоқсандағы президент сайлауында Луи Наполеон жеңіп, 1852 ж. император III Наполеон болды.
• Германия: талаптар — конституция, феодалдық міндеткерліктер мен цензураны жою, салықты бірдей бөлу, жалпыгермандық парламент. Франкфурттағы Ұлттық жиналыс конституция қабылдап, император тәжін Пруссия королі IV Фридрих Вильгельмге ұсынды, ол бас тартты.
• Австрия: 1848 ж. наурызда Венада конституция және Меттернихтің отставкасы талап етілді; шаруалардың жеке міндеткерліктерін жою туралы заң қабылданды.
• Италия: бостандық идеялары елді азат ету және біріктіру күресімен ұштасты. 1848 ж. қаңтарда Сицилияда көтеріліс басталды; ақпан-наурызда монархтар либералдар қатысқан үкімет құрып, конституция қабылдады. Наурызда Ломбардия мен Венецияда Австрияға қарсы көтеріліс: Милан тұрғындары Радецкий армиясын жеңді, Венецияда республика жарияланды; Гарибальди еріктілер отрядын басқарды, Сардиния Австрияға соғыс жариялады. Нәтиже: революциялар барлық міндетті шешпеді, бірақ феодалдық тәртіпке соққы беріп, капитализмнің дамуына жол ашты.

Марксизм. Маркс бойынша барлық өндіріс құралдары (жер, өнеркәсіп және ауыл шаруашылығы кәсіпорындары) қоғамға тиесілі болуы, қанау жойылуы тиіс. Мұндай қоғам социалистік революциясыз мүмкін емес, оның басты күші — пролетариат. Негізгі еңбектері: К. Маркс пен Ф. Энгельстің «Коммунистік партияның манифесі» (1848, Коммунистер одағы үшін жазылған), Маркстің «Капитал» еңбегі (I том, 1867). I Интернационал 1864 ж. Лондонда құрылды; 1872 ж. Гаага конгресі өтті. Марксизм Еуропадағы социалистік идеяларды жақтаушылар арасында тарады, кейін Ресейге жетті (1883 ж. Женевада «Еңбекті азат ету» тобы).

Германияның бірігуі — «жоғарыдан», Пруссияның басшылығымен. Пруссия әскери реформаның арқасында күшті болды. Бисмарк — 1862 жылдан Пруссия канцлері.

1. 1864 — Даниямен соғыс.
2. 1866 — австрия-пруссия соғысы, Садовадағы жеңіс; Солтүстікгерман одағы құрылды, Австрия Герман одағынан шықты.
3. Франко-пруссия соғысы: сылтау — испан тағы туралы дау, Бисмарк жеделхатты өткір түрде жариялады; 1870 ж. 19 шілдеде III Наполеон соғыс жариялады; Мецте 200 мың француз қоршауда қалды; 1 қыркүйекте Седан түбіндегі шешуші шайқаста француздар талқандалды, 4 қыркүйекте Парижде революция болып, Екінші империя құлады. Франкфурт бейбітшілігі (1871 ж. 10 мамыр): Франция Эльзас пен Лотарингияны (Бельфордан басқа) беріп, 5 млрд франк контрибуция төледі.
4. 1871 ж. қаңтар — Версальда Германия империясы жарияланды, император — I Вильгельм; оған 22 монархия кірді.

Италияның бірігуі — Сардиния корольдігінің төңірегінде.

1. Граф Кавур ұлы державадан көмек іздеді: 1858 ж. Пломбьерде III Наполеонмен құпия кездесу.
2. 1859 — Австриямен соғыс, Ломбардия қосылды.
3. 1860 — Гарибальди «мыңдықпен» (1100 адам) Сицилияны азат етіп, Неапольге кірді.
4. 1861 — II Виктор Эммануил король болып жарияланды.
5. 1870 — Рим астана болды.

Ұқсастығы: бір күшті мемлекет төңірегінде, Австриямен соғыстар арқылы, нәтижесінде конституциялық монархия. Айырмашылығы: Германияда — Пруссия мен Бисмарктің «темір мен қаны», Италияда — Сардиния және Гарибальдидің халықтық қозғалысы.

Мысалдар

1. «1848 ж. Франкфурт парламенті тәжді кімге ұсынды?» — IV Фридрих Вильгельмге; ол бас тартты, сондықтан Германия 1848 жылы бірікпеді.
2. «Германия империясы қай жерде жарияланды?» — Берлинде емес, Версальда, 1871 ж. қаңтарда.
3. «"Мыңдықтың" жетекшісі кім?» — Кавур дипломатияны басқарды; «мыңдықты» Гарибальди бастады (1860).
4. «Луи-Филипп пен Луи Наполеонның айырмашылығы?» — Луи-Филипп 1848 ж. тақтан бас тартты; Луи Наполеон 1848 ж. президент, 1852 ж. император.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Бисмарк (Германия) мен Кавурдың (Италия) рөлін шатастыру.
• Германия бейбіт жолмен бірікті деу — 1864, 1866, 1870–1871 жж. соғыстар арқылы.
• Рим 1861 ж. бірден астана болды деу — 1870 ж.
• 1815 ж. Герман одағын 1866 ж. Солтүстікгерман одағымен шатастыру.
• 1848 жылғы революцияларды толық жеңді деп бағалау.
• Консерватизм мен либерализмді, либерализм мен социализмді шатастыру.

Өзіңді тексер

1. Герман одағына (1815) не кірді? — 35 монархия мен 4 еркін қала.
2. 1848 ж. Франция республикасында сайлау құқығын кім алды? — 21 жастан асқан ерлер.
3. Маркс бойынша социалистік революцияның басты күші? — Пролетариат (жұмысшы табы).
4. Бисмарк Пруссия канцлері қай жылдан болды? — 1862 жылдан.
5. Италия королі болып 1861 ж. кім жарияланды? — II Виктор Эммануил.