Осман империясының саяси және әлеуметтік-экономикалық даму ерекшеліктері

Оқулықтық тірек

• Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 3, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 90, 91, 103, 145, 146 б.
• Алдабек Н., Мақашева К., Байзақова Қ. «Дүниежүзі тарихы» («Жаңа заман», 1640–1900), 8-сынып (ескі бағдарлама, 7-сыныпта қолданылады), Мектеп, 2018, 211, 218, 219, 228, 229, 230 б. (PDF беттері; баспа беті = PDF − 144)
• Алдабек Н.А., Мақашева К.Н., Байзақова Қ.И. «Дүниежүзі тарихы» (1900–1945), 8-сынып, Мектеп, 2024, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 36, 37, 41, 42, 43, 44, 45 б.
• Қайырбекова Р.Р., Ибраева А.С., Аязбаева Г.Н. «Дүниежүзі тарихы» (қоғамдық-гуманитарлық бағыт), 2-бөлім, 11-сынып, Мектеп, 2019, 40–46 б.
• Алдабек Н., Макашева К., Байзакова К. «Всемирная история» (1640–1900), 8-сынып (орыс тіліндегі басылымы), Мектеп, 2018, PDF беттері: 67, 71–76, 184–186.
• Айтбай Р., Касымова А. «Всемирная история», 7(6)-сынып (орыс тіліндегі басылымы), Атамұра, 2017, PDF б. 93.

Негізгі ұғымдар

• Осман империясы — Византияны басып алған осман түріктерінің мемлекеті. Олар Шығысқа баратын жолды жапқанда еуропалықтар теңіз жолын іздеп, ұлы географиялық ашылуларға кірісті.
• Жерге мемлекеттік меншік — империяда барлық жер мемлекет меншігі саналды.
• Янычарлар — сұлтанның әскери тобы; олар билеушінің билігін шектей алатын күшке айналды.
• Шығыс мәселесі — XIX ғ. ортасында еуропалық державалардың Осман империясының «мұрасы» үшін күресі.
• Халифат пен сұлтандық — Осман мемлекетіндегі діни және зайырлы жоғарғы билік; ХХ ғ. 20-жылдары жойылды.

Теория

Саяси құрылымның ерекшеліктері. Осман империясында барлық жер мемлекет меншігі болды, бұл сұлтанның билігін күшейтетін негіз еді. Бірақ сұлтанның билігі шексіз болмады: әскери топ — янычарлар билеушіге қарсы шыға алды. I Сүлеймен 1520–1566 жылдары билік құрды (оны II Османмен шатастырмау керек).

Дағдарыстың алғашқы белгілері (XVII ғ.). II Осман (1618–1622) тұсында империя дағдарысының алғашқы белгілері байқалды:

• 1618 ж. Иранмен соғыста жеңіліп, келісімге мәжбүр болды;
• Польшаға қарсы соғыста да жеңілді;
• жеңілістерге янычарларды кінәлап, әскери реформа жасамақ болды;
• інісі Мехмедті өлтіртіп, халық арасында беделінен айырылды;
• янычарлар бүлігі кезінде қаза тапты. Қорытынды: әскери жеңілістер мен әскери топтың қарсылығы сұлтанның шексіз билеуші болуына мүмкіндік бермеді. Бұл мысал — реформаға деген ұмтылыс пен дәстүрлі күштердің қарсылығы арасындағы қайшылықтың ерте көрінісі.

Жер және әлеуметтік топтар. Жер мемлекет меншігінде болып, бір бөлігі феодалдарға уақытша берілді — лен; иелері — сипахилер жорықта сұлтан қарамағында болды. Төрт әлеуметтік топ: улемдер (дін және заң білгірлері); әскерилер мен феодалдар; көпестер мен қалалықтар; шаруалар. Танзиматқа дейін мұсылман еместер қосымша салық төлеп, мемлекеттік қызметке жіберілмеді.

XVIII ғ. екінші жартысы. 1768–1774 жж. орыс-түрік соғысы Күшік-Қайнарджа бейбітшілігімен (1774) аяқталды; II Екатерина тұсындағы жеңістер Ресейді Қара теңізге шығарды.

Танзимат («қайта құру»). 1826 ж. II Махмұт янычар корпусын таратты, бірақ дағдарыс тоқтамады. Реформа жоспарын Мұстафа Решид паша жасады. Мақсаттары: империяны нығайту, капитализмге жағдай жасау, ыдырауды және ұлт-азаттық қозғалысты тоқтату.

• I кезең (1839–1853): 1839 ж. қарашада «Гүлхане хатт-и шарифі» — барлық азаматтың өмірі мен мүлкінің қауіпсіздігі (дініне қарамастан), салықты дұрыс жинау, әскери қызмет мерзімін қысқарту. Меджлистер, жаңа кодекстер, зайырлы мектептер, Ағарту министрлігі; сот әкімшіліктен бөлінді.
• II кезең (1856–1876): 1856 ж. «Хатт-и хумаюн» мұсылман мен мұсылман еместің құқық теңдігін растады; шетелдіктер жер сатып алу, темір жол салу құқығын алды.
• Нәтижесі: I кезең прогрессивті болды, II кезең шетелдіктердің мүддесіне қызмет етті, Түркия экономикалық-саяси тәуелділікке түсті. Дін басыларының қарсылығы күшті болды, теңдік іс жүзінде орындалмады.
• «Жаңа османдар» (жетекшісі Намық Кемал) 1876 ж. Әбдуләзизді тақтан түсірді; II Әбдулхамид желтоқсанда екі палаталы парламент пен Конституцияны бекітті, бірақ 1878 ж. қаңтарда парламентті таратты; оның билігі — «зұлым» кезеңі.

XIX ғасыр: Шығыс мәселесі. XIX ғ. ортасында Осман империясының әлсіреуі державалардың оның мұрасы үшін күресін шиеленістірді. «Қасиетті жерлер» туралы дау 1853 жылы Қырым соғысына әкелді. Англия мен Франция Түркияны қолдап, Ресейге қарсы шықты. Париж бейбітшілігі (1856) Қара теңізді «бейтараптандырды» және Осман империясының тұтастығына кепілдік берді. Яғни империя өз күшімен емес, ұлы державалардың бәсекесі арқасында сақталып отырды.

ХХ ғ. басы: империяның тәуелділігі мен әлсіреуі.

• Бірінші дүниежүзілік соғыс алдында Осман империясы халықаралық шиеленістің ортасында болды.
• Германия Бағдат темір жолын салды (жобаны Түркия 1903 ж. қабылдады), Англия жауап ретінде Кувейтті басып алды.
• 1911–1912 жж. түрік-итальян соғысы Түркияны әлсіретіп, Балқан мемлекеттерінің бірігуін тездетті.
• 1914 ж. Түркия Үштік одаққа қосылды (1915 ж. Болгариямен бірге — Төрттік одақ).

Империяның құлауы. Бірінші дүниежүзілік соғыс төрт империяны — Германия, Австро-Венгрия, Ресей және Осман империяларын құлатты. 1918 ж. соңында Түркия жеңілді, Стамбулды ағылшын және француз әскерлері басып алды, үкімет құлады; араб аймақтары Антанта протекторатына, кейін мандаттық басқаруға өтті. Севр шарты түрік жерлерін бөлуді, бұғаздарды халықаралық бақылауға алуды, әскерді қысқартуды көздеді. Мұстафа Кемал бастаған ұлт-азаттық қозғалыс нәтижесінде 1922 ж. 1 қарашада сұлтандық жойылды, 1923 ж. 29 қазанда Түркия республика болып жарияланды, 1924 ж. халифат тоқтатылды. Ататүрік Осман империясының тарихына соңғы нүкте қойды.

Даталар / ережелер

Дата	Оқиға
1520–1566	I Сүлейменнің билігі
1618–1622	II Осман: дағдарыстың алғашқы белгілері
1774	Күшік-Қайнарджа бейбітшілігі
1826	Янычар корпусының таратылуы
1839	Гүлхане хаты, Танзимат басталды
1853	Қырым соғысы басталды
1856	Париж бейбітшілігі; «Хатт-и хумаюн»
1876	Конституция
1903	Бағдат темір жолы жобасы қабылданды
1911–1912	Түрік-итальян соғысы
1914	Түркия Үштік одаққа қосылды
1922 / 1923 / 1924	Сұлтандық жойылды / республика / халифат жойылды

Мысалдар

1. «II Осман неге шексіз билеуші бола алмады?» — Иран мен Польшадан жеңілді, янычарлар реформаға қарсы шықты, ол бүлікте қаза тапты. Жауап: әскери жеңілістер мен янычарлардың қарсылығы.
2. «Қырым соғысынан кейін Осман империясын не сақтап қалды?» — Париж бейбітшілігі (1856) оның тұтастығына кепілдік берді, Англия мен Франция Ресейдің күшеюіне қарсы болды.
3. «Шығыс мәселесі дегеніміз не?» — Державалардың әлсіреген Осман империясының мұрасы үшін күресі.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• II Османды I Сүлейменмен шатастыру: I Сүлеймен — 1520–1566 жж., II Осман — 1618–1622 жж.
• Осман империясының негізін салушы немесе сұлтанды VII ғасырдағы халиф Османмен (Әбу Бәкір, Омар, Осман, Әли) шатастыру.
• Қырым соғысында Англия мен Францияны Түркияға қарсы деп санау.
• Сұлтандық пен халифатты бір жылы жойылды деу: сұлтандық — 1922, халифат — 1924.
• Сұлтан билігін мүлде шексіз деп бағалау — янычарлар оны шектей алды.

Өзіңді тексер

1. Осман империясында жер кімнің меншігі саналды? — Мемлекеттің.
2. II Осман қандай әскери топтың бүлігінде қаза тапты? — Янычарлардың.
3. Қырым соғысының себебі ретінде қандай дау аталады? — «Қасиетті жерлер» туралы дау.
4. Париж бейбітшілігі Қара теңізге қатысты не шешті? — Оны «бейтараптандырды».
5. Түркия республика болып қашан жарияланды? — 1923 ж. 29 қазанда.