«Күлтегін» жыры, «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жыры (үзінді)

Оқулықтық тірек

• Косымова Г., Рахманова Р., Берценова К., Сатбекова А. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 9-сынып, «Мектеп», 2019, 12, 13, 14, 15, 21, 22-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйтерек», 8-сынып, 2-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 25–32-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйтерек», 8-сынып, 2-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 40, 41, 45, 46, 47-беттер

Негізгі ұғымдар

• «Күлтегін» жыры — көне түркі дәуірінің жыры. Жырға 551 жылы болған оқиға арқау болған.
• Күлтегін — Шығыс Түрік қағанаты әскерінің қолбасшысы, «көк түріктің семсері» атанған батыр.
• Білге қаған — Күлтегіннің ағасы. Жыр оның атынан айтылады.
• «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» — лиро-эпос, ауыз әдебиетінің үлгісі.
• Лиро-эпос — лирикалық сезім мен эпикалық баяндау қатар жүретін жанр.
• Жырдың бір нұсқасын Шоқан Уәлиханов жазып алған.

Теория

«Күлтегін» жыры

«Күлтегін» жыры — Ұлы дала төсіндегі көне жыр. Оның арқауы — 551 жылғы оқиға. Жырда Естемі мен Бұмынның есімдері аталады. Жыр Білге қағанның атынан айтылады. Білге қаған былай дейді: «Түркі халқының атақ-даңқы ешпесін деп, Тәңірі мені қаған тағына отырғызды». Ол інісі Күлтегін екеуі ақылдасып ел басқарғанын айтады.

Жыр былай басталады:

«Жаралғалы Қара жер, / Жаралғалы Көк аспан...»

Күлтегін кім? Ол — Шығыс Түрік қағанаты әскерінің қолбасшысы. Әкесінен жастай жетім қалған. Ағасы Қапағанның тәрбиесінде өскен. Білге қаған ескерткіште: «Әкем қаған өлгенде, інім Күлтегін жеті жаста қалды» дейді. Күлтегін он жасында ер атанған. Тарихи деректер бойынша, сол кездегі қырғын соғыстардың бірде-біреуі Күлтегінсіз өтпеген.

Жырдың мәселесі мен идеясы:

• ел бірлігі, ұрпақ сабақтастығы — ата-баба ерлігін ұрпақ ұмытпауы керек;
• ел тәуелсіздігін сақтау жолындағы күрес;
• тәрбиелік мәні — ерлік, бірлік, отаншылдық, адалдық.

Орхон-Енисей ескерткіштері Білге қаған мен Күлтегінге қойылған. Көне түркі жазуының сырын 1893 жылы Дания ғалымы В. Томсен ашты.

«Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жыры

Жыр ауыз әдебиетіне жатады. Жанры — лиро-эпос.

Кейіпкерлер:

Кейіпкер	Кім?	Мінезі
Қозы Көрпеш	Сарыбайдың баласы	адал, батыл
Баян сұлу	Қарабайдың қызы	сүйгеніне берік, адал, ақылды
Қодар	қарсы кейіпкер	қызғаншақ, қастандық жасаушы

Қозы Көрпеш пен Баян бесікте атастырылған. Үзіндіде екеуінің махаббаты, Қодардың қызғанышы және қайғылы оқиға суреттеледі.

Композициясы: оқиғаның басталуы → дамуы → шиеленісуі → шарықтау шегі → шешімі. Шарықтау шегінде Қодар Қозы Көрпешті өлтіреді.

Тақырыбы — махаббат, адалдық. Идеясы — шынайы махаббат мәңгілік.

Жыр нұсқасын Шоқан Уәлиханов жазып алған. 1939 жылы жыр желісімен қойылым қойылды.

Оқиға желісі (8-сынып оқулығындағы үзінді бойынша). Екі бай ат үстінде кеңес құрып, балалары ұл мен қыз болса құда болуға уәделеседі. Қарабайдың әйелі қыз туады, атын Баян қояды. Сарыбай қуанғаннан үйіне асығып келе жатып, аттан құлап өледі; оның ұлының аты — Қозы Көрпеш. Балалар сегіз жасқа келгенде Қарабай салқын тартып, қызын жетім балаға бергісі келмей, Қозыны менсінбей басқа жаққа көшіп кетеді: «Жетімге қыз бергенім сүйекке мін».

Қозы ержеткен соң Баянды іздеп келеді, Қарабайдың ауылында малын бағады. Өзін Баянға сездіру үшін Қодар жоқта киіз үйдің алдында күй тартып, ән салады, екеуінің жас күнінен атастырылған тарихын баяндайды. Қосылған жастарға тоғыз қанат ақ отау тігіледі. Бұл Қодарға ұнамайды: ол елді өзіне бағындырып, Қозымен соғыспақ болады. Қозы одан бас тартып, Шоқтерекке барып жатады да, осында Қодардың қолынан өледі.

Баянның соңғы тағдыры. Баян Қозыға бейіт жасатып, «Қозы Көрпеш – Баян» деп ат жаздырады. Күн батар кезде бейітке келіп, «Екі жақта қайран ел, аман бол!» деп, сүйгенінің мойнынан құшақтап, пышақпен өз жүрегін тіліп өледі.

Күмбезі. Қозы Көрпеш – Баян сұлу күмбезі X–XI ғасырларда тұрғызылған, Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданы Тансық ауылында, Аягөз өзеніне жақын жерде орналасқан. Жанындағы тас мүсіндерді 1771 жылы Григорий Волошин, 1856 жылы Шоқан Уәлиханов қағазға түсірген; халық аңызы бойынша олар Баян, сіңлісі Айыз, апасы және Қозы. Қазір бұл мүсіндер жоғалған. Жырдың қазақша ескі қолжазбасын алғаш рет (1827 жылы) И. Беленицин тапқан, сюжетін А.С. Пушкин 1833 жылы жазып алған.

Мысалдар

1. «Көк түріктің семсері» деп кімді атаған? Жауабы: Күлтегінді. Абай бол: Білге қағанмен шатастырмау — Білге қаған — қаған, ал Күлтегін — қолбасшы, оның інісі.
2. «Күлтегін» жырына қай жылғы оқиға арқау болған? Жауабы: 551 жылғы.
3. «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жырының жанры қандай? Жауабы: лиро-эпос. «Батырлар жыры» деген жауап қате.
4. Шарықтау шегінде не болады? Жауабы: Қодар Қозы Көрпешті өлтіреді.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Күлтегін мен Білге қағанды шатастырады: жыр Білге қағанның атынан айтылады, Күлтегін — оның інісі.
• Қозы Көрпештің әкесі — Сарыбай, Баянның әкесі — Қарабай. Әкелерін ауыстырып алмаңыз.
• Тақырып пен идеяны шатастырады: тақырып — махаббат, адалдық; идея — шынайы махаббат мәңгілік.
• Лиро-эпосты таза лирика немесе таза эпос деп жазады.

Өзіңді тексер

1. Күлтегін неше жасында ер атанды? — Он жасында.
2. Күлтегін кімнің тәрбиесінде өсті? — Ағасы Қапағанның.
3. «Күлтегін» жырында қандай есімдер аталады? — Естемі, Бұмын, Білге қаған, Күлтегін.
4. Қозы Көрпеш пен Баян қашан атастырылған? — Бесікте.
5. «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жырының нұсқасын кім жазып алған? — Шоқан Уәлиханов.