Тұмар ханшайым туралы аңыз, «Ең үлкен байлық» ертегісі

Оқулықтық тірек

• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рауандина А.Қ., Рахметова Р.С., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйшешек», 5-сынып, 1-бөлім, «Көкжиек-Горизонт», 2017 (қосымша таралым 2020), 74, 76, 79, 81, 83, 84, 86, 87, 89, 90, 95-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рауандина А.Қ., Рахметова Р.С., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйшешек», 5-сынып, 2-бөлім, «Көкжиек-Горизонт», 2017 (қосымша таралым 2020), 5, 9, 12, 13, 17, 22-беттер

Негізгі ұғымдар

• Аңыз — тарихи оқиға мен тұлға туралы халық әңгімесі.
• Тұмар (Томирис) — массагеттердің патшайымы (б.з.б. 570–520 жж.).
• Кир — Тұмарға қарсы соғысқан парсы патшасы.
• Спаргапис — Тұмардың ұлы.
• «Байлық» ертегісі — ертегі-тәмсіл (притча). Негізгі ойы: денсаулық — ең үлкен байлық.

Теория

Тұмар ханшайым туралы аңыз

Тұмардың балалық шағы. Тұмар бес жасынан асау атқа мінген. Алты жасында қолына ақинақ (қысқа семсер) ұстаған.

Оқиға желісі:

1. Парсы патшасы Кир массагеттерді жаулағысы келеді. Ол Тұмарға құда түседі. Тұмар бас тартады.
2. Кир өзеннен өту үшін қалқыма көпірлер салдырады.
3. Тұмар жаушы (елші) жібереді. Ол Кирге адал шайқасуды ұсынады.
4. Массагеттер үш күншілік жерге шегінеді.
5. Кир айламен Тұмардың ұлы Спаргаписті тұтқынға алады. Спаргапис бұл масқараға шыдамай, қаза табады.
6. Қатты шайқаста массагеттер парсыларды жеңеді. Кир өледі.
7. Аңыз бойынша, Тұмар Кирдің басын қанға толы торсыққа салдырып: «Қанға құмар едің, сусының қанғанша іш!» дейді.

Идеясы: ерлік, туған жерді қорғау. Автордың көзқарасы — батырлыққа сүйсіну.

Тақырыпқа қатысты өлең жолдары: «Томирис — сақтың патшасы, ержүрек әрі дана жан!».

Сақтардың Дарийге сыйы. Сақтар Дарийге құс, тышқан, бақа және жебе жібереді. Дарий мұны бағыну белгісі деп түсінеді. Ал Гобрий оны ескерту деп түсіндіреді: құс болып ұшпасаңдар, тышқан болып жерге кірмесеңдер, бақа болып суға түспесеңдер — садақ оғынан құтыла алмайсыңдар. Дарий кері кетеді. Мағынасы: сақтарды жеңу мүмкін емес.

«Байлық» ертегісі («Ең үлкен байлық»)

Жанры: ертегі-тәмсіл, диалог түрінде құрылған.

Кейіпкерлер: жас жігіт, тас қашаушы қарт (ақылшы қария).

Оқиға желісі: Ертеде бір жас жігіт кедейлігін айтып, мұңын шағады. Тас қашаушы қарт одан сұрайды: көзіңді қаншаға сатасың? Қолың мен аяғыңды ше? Жігіт шошып кетеді. Ол ешқандай алтынға сатпайтынын айтады. Сонда қарт былай дейді: «Адамның ең үлкен байлығы — күш-қуаты мен денсаулығы. Оны ақшаға сатып ала алмайсың».

Құрылымы: басталуы («Ертеде бір жас жігіт...») → сұрақ-жауап → қарттың түйіні.

Идеясы: денсаулық ақшадан қымбат. Тақырыпқа сай мақал: «Тәні саудың жаны сау».

Мысалдар

1. Тұмар қай халықтың патшайымы? Жауабы: массагеттердің.
2. Кир Тұмардың кімін тұтқынға алды? Жауабы: ұлы Спаргаписті.
3. Тұмар неше жасында ақинақ ұстады? Жауабы: алты жасында (бес жасынан атқа мінген).
4. «Байлық» ертегісінде ақылшы қария кім? Жауабы: тас қашаушы қарт. Ертегінің негізгі ойы — адамның ең үлкен байлығы — күш-қуаты мен денсаулығы.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Кир мен Дарийді шатастырады: Тұмар Кирмен соғысқан; құс, тышқан, бақа, жебе Дарийге жіберілген.
• Тұмарды «сақ патшасы» мен «массагет патшайымы» деген атаулардың біріне ғана байлап, екіншісін қате санайды. Оқулықта екеуі де кездеседі.
• «Байлық» ертегісінде байлықты ақша, алтын деп жауап береді. Дұрысы — денсаулық, күш-қуат.
• Бес жас (атқа міну) пен алты жасты (ақинақ ұстау) ауыстырады.

Өзіңді тексер

1. Тұмар Кирге кімді жіберді? — Жаушыны (елшіні).
2. Массагеттер неше күншілік жерге шегінді? — Үш күншілік.
3. Шайқастың соңы қалай болды? — Массагеттер жеңді, Кир қаза тапты.
4. «Байлық» ертегісіндегі жас жігіт неге мұңайды? — Кедейлігіне.
5. Жігіт не үшін шошып кетті? — Қария көзін сатуды ұсынғанда.