Жұлдыздар туралы аңыздар, ертегілер. Жан-жануарлар туралы ертегілер

Оқулықтық тірек

• Косымова Г., Рахманова Р., Берценова К., Сатбекова А. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 9-сынып, «Мектеп», 2019, 47, 48-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рауандина А.Қ., Рахметова Р.С., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйшешек», 5-сынып, 2-бөлім, «Көкжиек-Горизонт», 2017 (қосымша таралым 2020), 52, 53, 55, 57, 58, 60, 62-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рауандина А.Қ., Рахметова Р.С., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйшешек», 5-сынып, 1-бөлім, «Көкжиек-Горизонт», 2017 (қосымша таралым 2020), 56, 58, 59, 63, 64, 67, 68-беттер
• Косымова Г., Бисенбаева М., Каримова Г., Каратаев Н. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 9-сынып, «Мектеп», 2019, 48, 49-беттер

Негізгі ұғымдар

• Аңыз — бір нәрсенің шығуын, атауын түсіндіретін халық әңгімесі.
• Ертегі — қиял араласқан халық шығармасы. Жануарлар туралы ертегіде кейіпкерлер — аңдар мен құстар. Олар адамша сөйлейді.
• Қазақ жұлдыз атаулары: Темірқазық, Жетіқарақшы, Қарақұрт, Үркер, Сүмбіле, Шолпан.
• Жұлдызшы (есепші) — аспанды бақылап, ауа райын болжаған адам. Астроном — жұлдызды зерттейтін ғалым.

Теория

Халықтың жұлдыз туралы білімі

Б. Бопайұлының «Қазақтың халық күнтізбесі» мақаласында қазақ есепшілерінің білімі айтылады. Олар аспан жұлдыздарына қарап, оңтүстік пен солтүстікті жақсы айыра білген.

• Жетіқарақшы — шемішке ұқсаған жұлдыздар тобы. Есепшілер оның айналуын бақылап, бағыт анықтаған.
• Темірқазық — аспанның нақ ортасында оттай жанатын жарық жұлдыз.
• Қарақұрт, Үркер, Сүмбіле, Шолпан — халық білген басқа жұлдыздар.

Жұлдызшылар ауа райын, көктемнің келуін болжаған. Бұл мәлімет көшпелі түркілер үшін өте маңызды болған. Ал қазіргі ғалымдар жұлдызды обсерваторияда зерттейді. Телескоп жұлдызды үлкен етіп көрсетеді.

Жұлдыз-жорамал (гороскоп) — ғылым емес, болжам ғана. Жұлдызшы мен астроном ғалымды шатастырмаңыз.

Жетіқарақшы туралы. Қазақ есепшілері Жетіқарақшыны батпас жұлдыздар қатарына жатқызған. Ата-бабалар оны «аспан әлемінің сағаты», «аспан тілі» деп атаған: малшылар жұлдыздың ауысуынан түнді «кеш», «түн ортасы», «таң алды» деп үшке бөлген. Түнде жол жүргенде алдымен Темірқазықты тауып, сосын Жетіқарақшының қалай ауып бара жатқанына қарап бағыт анықтаған.

Жетіқарақшы туралы аңыз (9-сынып оқулығында сөздері толықтырылатын тапсырма түрінде берілген). Жетіқарақшы Темірқазыққа байланған ақ боз ат пен көк боз атты ұрлап алмақшы болып, түн бойы торуылдап жүреді. Атқа таяп қалғанда таң алдында таң жұлдызы жарқ ете қалады да, таң атады. Жетіқарақшы ұрлығын тоқтатып, келер кешке қалдырады.

Жануарлар туралы ертегілер

Ертегіні түсіну үшін төрт сұраққа жауап беру керек: кейіпкерлер кім? не болды? немен аяқталды? ертегі неге үйретеді?

Ертегі	Кейіпкерлер	Оқиға	Идеясы
«Қасқыр мен тиін»	көңілді тиін, қасқыр	Тиін ұйықтап жатқан қасқырдың үстіне құлайды. Қасқыр оны жегісі келеді. Тиін: «Қасқыр, сен залымсың» дейді. Қасқыр енді ешкімді қорқытпаймын деп уәде береді.	мейірімді, адал дос болу
«Қазақстан барысы»	бүркіт, барыс, аю, ата	Бүркіт «Кім күшті?» күрес сайысын жариялайды. Ата барысқа: күшті болу керек, бірақ епті болу одан да пайдалы дейді. Барыс аюды аяқтан шалып жеңеді.	ептілік күштен де маңызды
«Түлкі мен қырғауыл»	түлкі, қырғауыл	Түлкі қырғауылды жерге түсуге шақырады: «Біреуге біреу зорлық қылмасын!» деген бұйрық шықты дейді. Қырғауыл бұл жаңалықты иттерге айтуды сұрайды. Түлкі қашып кетеді.	айла өзін әшкерелейді, әр сөзге сене берме

«Қазақстан барысы» ертегісінде сайыс содан бері барыстың атымен аталады.

Мысалдар

1. Аспанның нақ ортасында жанатын жарық жұлдыз қалай аталады? Жауабы: Темірқазық.
2. Шемішке ұқсаған жұлдыздар тобы? Жауабы: Жетіқарақшы.
3. «Қасқыр мен тиін» ертегісінде кім залым? Жауабы: қасқыр. Тиін — көңілді, жақсы кейіпкер.
4. «Түлкі мен қырғауыл» ертегісінде түлкі неге қашып кетті? Жауабы: қырғауыл жаңалықты иттерге айтуды сұрады, түлкі иттерден қорықты.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Темірқазық пен Жетіқарақшыны шатастырады: Темірқазық — бір жарық жұлдыз, Жетіқарақшы — шемішке тәрізді жұлдыздар тобы.
• Жұлдызшы мен астрономды бір деп санайды.
• Ертегінің мазмұнын айтады, бірақ идеясын (неге үйрететінін) айтпайды.
• «Қазақстан барысы» ертегісінде барыс күшпен жеңді деп жазады. Дұрысы — ептілікпен.

Өзіңді тексер

1. Қазақ есепшілері жұлдызға қарап нені айырған? — Оңтүстік пен солтүстік бағыттарды.
2. Жұлдызшылар нені болжаған? — Ауа райын, көктемнің келуін.
3. «Қасқыр мен тиін» ертегісінде қасқыр не деп уәде берді? — Енді ешкімді қорқытпаймын деп.
4. «Кім күшті?» сайысын кім жариялады? — Бүркіт.
5. «Түлкі мен қырғауыл» ертегісінің идеясы қандай? — Айла өзін әшкерелейді, әр сөзге сене берме.