Абай Құнанбаев Табиғат лирикасы, «Сағаттың шықылдағы емес ермек», «Базарға қарап тұрсам

Оқулықтық тірек

• Косымова Г., Сатбекова А., Берденова К., Рахимжанов К. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 6-сынып, «Мектеп», Алматы, 2018, 131, 133, 135, 136, 137, 138, 140, 141-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мукеева Б.К. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 7-сынып, 1-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2025, 30, 38, 39, 40, 42, 43, 46-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйтерек», 8-сынып, 1-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 41, 42, 43, 47-беттер
• Косымова Г., Рахманова Р., Берценова К., Сатбекова А. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 9-сынып, «Мектеп», 2019, 168, 169, 170-беттер

Негізгі ұғымдар

• Абай Құнанбайұлы — ұлы қазақ ақыны. Он төрт жасынан өлең шығарған.
• Абай Семейдегі Ахмет Риза медресесінде оқыған. Араб, парсы тілдерін үйренген. Гоголь атындағы кітапханада Е. П. Михаэлиспен танысқан.
• Лирика — ақынның сезімі мен ойын білдіретін өлең. Лирикада оқиға емес, сезім мен ой бірінші орында.
• Тақырып — өлеңнің не туралы екені. Идея — ақынның не айтқысы келгені.
• Метафора — жасырын салыстыру («сағаттың өзі — ұры»). Теңеу — ашық салыстыру (-дай, -дей, сияқты).

Теория

Абайдың балалық шағы

М. Әуезовтің прозасында айтылады: Абай екі әженің — Зере мен Ұлжанның қолында өскен. Оның шын аты — Ибраһим. Әжесі бұл атты айта алмай, оны «Абай» деп атаған. Абай — зейінді, сақ бала болған.

Табиғат лирикасы

Абай жыл мезгілдерін суреттеген.

• Күз («Сұр бұлт түсі суық қаптайды аспан»): аспанды сұр бұлт басады, тұман түседі, дала бос қалады, жапырақ түседі, құстар ұшып кетеді. Тілі бейнелі, көңіл күйі — мұңды.
• Қыс: қыс — ақ киімді, денелі, ақ сақалды қария. Бұл — кейіптеу (жансызды жанды етіп суреттеу). Аяз адамдарды үйге қамайды.
• Жаз: ауыл жайлауға көшеді, жылқы суда, құлындар ойнайды. Суреттер эпитетпен безендірілген.

Абай мен Б. Майлинның «Күзгі күн» прозасын салыстыруға болады: өлеңде ұйқас пен кейіптеу бар, прозада — толық суреттеу.

«Сағаттың шықылдағы емес ермек»

Бұл — лирикалық, философиялық өлең. Тақырыбы — уақыт және адам өмірі. Идеясы — уақыт тоқтамай өтеді, оны босқа өткізуге болмайды.

«Сағаттың өзі — ұры шықылдаған, / Өмірді білдірмеген, күнде ұрлаған»

Ақын бір минутты бір кісінің өміріне теңейді: ол өтті, енді қайта келмейді. «Сағаттың өзі — ұры» — метафора. Абайдың тағы бір метафорасы: «Өмір, дүние дегенің ағып жатқан су екен».

«Базарға, қарап тұрсам, әркім барар»

Философиялық өлең. Ақын базарды өмірдің кішкентай бейнесі етіп суреттейді. Тақырыбы — базар, адамдардың мақсаты. Идеясы — әр адамның мақсаты әртүрлі, әркім өзі іздегенін табады.

«Әркімнің өзі іздеген нәрсесі бар, / Сомалап ақшасына сонан алар»

Композициясы: кіріспе — ақын базарға қарап тұр; даму — әркім өз іздегенін табады; шарықтау — «Ит маржанды не қылсын?» деген ой; шешім — «Сәулесі бар жігіттер бір ойланар».

«Адамның кейбір кездері»

Өлеңде ақын шабыт пен көңіл күйін суреттейді. Мәселесі — адамның ішкі жан дүниесі, адалдық, адамгершілік.

«Кірлеген жүрек өз ішін, / Тура алмас әсте жуынбай»

Шабыт келгенде адам ішкі тазалыққа ұмтылады. Ал кірлеген жүрек тура жолға түсе алмайды. Әлеуметтік мәселе — наданға, зұлымға қарсы тұру, әділет пен ақылды ту ету. Өлеңде шабыттың шығуы тас бұлақтың сылдырлаған суына теңеледі.

Мысалдар

1. «Сағаттың өзі — ұры» деген жолдағы көркемдегіш құрал? Жауабы: метафора. «Сияқты», «-дай» сөзі жоқ, сондықтан теңеу емес.
2. «Базарға, қарап тұрсам, әркім барар» өлеңінің идеясы? Жауабы: әр адам өзі іздегенін табады.
3. Абайдың «Қыс» өлеңінде қыс қалай суреттелген? Жауабы: ақ киімді, ақ сақалды қария бейнесінде (кейіптеу).
4. «Адамның кейбір кездері» өлеңінде қандай жүрек тура жолға түсе алмайды? Жауабы: кірлеген жүрек.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Тақырып пен идеяны шатастырады: «уақыт» — тақырып, «уақытты босқа өткізбе» — идея.
• Метафора мен теңеуді ажыратпайды.
• Абайдың шын атын «Абай» деп жазады. Дұрысы — Ибраһим.
• «Ит маржанды не қылсын?» жолын шешім деп көрсетеді. Ол — шарықтау шегі; шешім — «Сәулесі бар жігіттер бір ойланар».

Өзіңді тексер

1. Абай қай медреседе оқыды? — Семейдегі Ахмет Риза медресесінде.
2. Абайды кімдер тәрбиеледі? — Әжесі Зере мен анасы Ұлжан.
3. «Сағаттың шықылдағы емес ермек» өлеңінің тақырыбы? — Уақыт және адам өмірі.
4. «Базарға, қарап тұрсам...» өлеңінде базар нені бейнелейді? — Өмірді (өмірдің кіші бейнесін).
5. Абай «Күз» өлеңінде қандай белгілерді суреттейді? — Сұр бұлт, тұман, бос дала, түскен жапырақ, ұшқан құстар.